مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

واکاوی فقهی مهاجرت دائمی نخبگان و بایسته‌های قانونی مهار آن از دیدگاه سیاست‌گذاری عمومی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران؛ استاد مدعو دانشگاه الزهرا(نویسنده مسئول)
2 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی دانشگاه حضرت معصومه (س)، قم، ایران.
3 دانشجوی دکتری روابط بین الملل، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسالمی،تهران، ایران
چکیده
یکی از چالش‌های اساسی کنونی جامعه اسلامی ایران، افزایش حجم مهاجرت نخبگان و عدم بازگشت به کشور است که به طور طبیعی آسیب‌های کلانی بر پیکره‌ی ساختارهای درحال‌توسعه و پیشرفت در گام دوم انقلاب وارد می‌نماید. ضرورت و اهمیت مسئله فوق ایجاب می‌نماید حکم فقهی آن بر اساس قواعد و ادله‌ی فقهی و دیدگاه فقهای معاصر سنجیده شود. ازاین‌رو مقاله پیش‌رو با بهره‌گیری از مطالعه‌ی اسنادی و استفتاء از مراجع عظام تقلید درصدد است با تجزیه‌وتحلیل قاعده اولیه و ثانویه فقهی مهاجرت دائمی نخبگان، به ارائه راهبردهایی جهت سیاست‌گذاری حاکمیت با پدیده فوق بپردازد.

طبق یافته‌های پژوهش، رویکرد فقه بر مهاجرت دائمی نخبگان، تکلیف‌مدارانه و جمع‌گرایانه - نه صرف حق فردی نخبه- است. به دیگر سخن برآیند عمومات و اطلاقات قواعد و ادله فقهی از جمله قاعده نفی سبیل، تعرب بعد از هجرت، سیره عقلا و متشرعه، در صورت حمایت حاکمیت و فراهم بودن شرایط رشد در کشور مبدأ - جامعه اسلامی- نخبگان به‌عنوان تعهد شرعی یا حق اجتماعی، مؤظف به ارائه خدمات به مسلمانان هستند. از سوی دیگر دولت‌ها، در فراهم‌سازی شرایط موفقیت بالقوه آن‌ها، مسئولیت دارند؛ بر این بنیاد بایسته است حاکمیت با الگوگیری از سیره معصومین (ع) در مواجههی شایسته با صحابه و نخبگان صدر اسلام ولو با ضعف‌های دینی، سیاست‌گذاری عمومی مناسبی به نفع جامعه اسلامی اتخاذ نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
ابراهیم‌زاده، عبدالله. (1385)، حاکمیت دینی، چاپ سوم، تهران: انتشارات زمزم هدایت وابسته به پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق (ع)
ابن اثیر، عزالدین علی. (1385ش). کامل التاریخ، به اهتمام دکتر سادات ناصری، قم: مؤسسه الأعلمی مطبوعات
ابن شعبه، ابومحمد. (۱۳۶۳ش). تحف‌العقول عن آل الرسول صلی‌الله علیهم، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین
ابن هشام، عبدالمالک. (1383). سیرت رسول‌الله، ترجمه: رفیع‌الدین اسحاق بن محمد همدانی قاضی ابرقوه. مصحح: جعفر مدرس صادقی. ناشر: مرکز. نوبت چاپ: سوم
احمدی، حمید. (1379). نقش ایرانیت و اسلامیت در هویت ملی ایرانیان. در مجموعه مقالات گفتمان ایرانیان: نخستین همایش بررسی و شناخت مسائل ایرانیان مقیم خارج از کشور، توسط اداره کل امور فرهنگی ایرانیان خارج از کشور، 51-55. تهران: انتشارات کمیل. [لینک]
احمدی، حسن؛ صباغ پور اذریان، زهیر. (۱۴۰۱) شناسایی و تحلیل راهبردها و بسترهای مدیریت استعداد در آموزش عالی ایران. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی, 12(42)، 118-137.
اخوان کاظمی، بهرام (1392). دیپلماسی و رفتار بین‌المللی در اسلام. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم‌انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم‌انسانی.
افشار، اباذر و مهدی موحدی نیا. (1400). بررسی تعارض سند 2030 در مواجهه با حدیث علوّ. مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، 15(43)، 237-258.‎
آقازاده، حسین. (1379). هویت ایرانیان خارج از کشور و چالش‌های آن، در مجموعه مقالات گفتمان ایرانیان: نخستین همایش بررسی و شناخت مسائل ایرانیان مقیم خارج از کشور، توسط اداره کل امور فرهنگی ایرانیان خارج از کشور، 31-50. تهران: انتشارات کمیل. [لینک]
آیت‌الله خامنه‌ای. (1379). دیدار اعضای شورای‌عالی انقلاب‌فرهنگی با رهبر انقلاب. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سید علی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی) - مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی.
آیت‌الله خامنه‌ای. (1380). دیدار جمعی از دانشجویان برگزیده المپیادهای جهانی و داخلی. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سید علی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی) - مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی.
آیت‌الله خامنه‌ای. (1400ش). دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی با رهبر انقلاب. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سید علی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی) - مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی.
آیت‌الله خامنه‌ای. (1401ش). بیانات در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر تحصیلی. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سید علی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی) - مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی.
بانک جهانی. (2022). رشد 5 درصدی حوالجات در سال 2022 علی‌رغم بادهای منفی جهانی. 
بنیاد ملی نخبگان. (1401ش). پایگاه اینترنتی: [لینک]
جاوید عربشاهی، علیرضا؛خیاطیان یزدی، محمدصادق؛ سخدری، کمال. (۱۴۰۲) طراحی الگوی بین المللی شدن کسب وکارهای الکترونیکی ایرانی. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 13(46)، 142-165.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسایل الشیعه، قم: مؤسسه آل‌البیت (ع)،
دفتر ارتباط با جامعه و صنعت. (1400ش). گزارش پایش پیشرفت طرح تحول در همکاری با جامعه و صنعت. تهران: معاونت پژوهش و فناوری: اداره کل ارتباط با جامعه و صنعت. [لینک]
دورکیم، امیل (1387ش). درباره تقسیم کار اجتماعی. مترجم: باقر پرهام. تهران: انتشارات مرکز.
ذاکر صالحی، غلامرضا. (1388ش). سند ملی و فرابخشی تمهید شرایط حفظ و استفاده بهینه از نخبگان. تهران: مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی.
رحیمی، مرتضی. (1399ش). نقش تربیتی روایات تعرب پس از هجرت. آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، 5(2)، 159-174.
رصدخانه مهاجرت ایران. (1400). سالنامه مهاجرتی ایران 1400. تهران: انتشارات دانش‌بنیان فناور؛ سامانه ارزیابی شرکت‌های دانش‌بنیان. 1401. https://daneshbonyan.isti.ir/.
شاه‌آبادی، ابوالفضل، و هدا بنیادی. (1400). تأثیر کارآفرینی بر مهاجرت نخبگان در کشورهای منتخب منطقه منا. پژوهش‌نامه بازرگانی 59-84. USCIS. 2022. O-1 Visa: Individuals with Extraordinary Ability or Achievement. https://www.uscis.gov/.
شهیدی، سید جعفر. (1383). تاریخ تحلیلی اسلام از آغاز تا نیمه نخست سده چهارم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی و مرکز نشر دانشگاهی چاپ دوم
شورای‌عالی انقلاب‌فرهنگی. (1399). روند تحولات شاخص‌های علم، فناوری و نوآوری جمهوری اسلامی ایران (1387-1398). تهران: شورای‌عالی انقلاب‌فرهنگی. [لینک]
صالحی امیری، سید رضا. (1388). مهاجرت نخبگان. تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام. [لینک]
صدوق، علی بن الحسین بن بابویه القمّی. (1413). من لایحضره الفقیه، محقق: علی‌اکبر غفاری، تهران: نشر صدوق. طسی زیرب
طباطبایی (علامه)، محمدحسین. (1398). تفسیر المیزان، فاطمه مشایخ، قم: انتشارات اسلام
طبرسی، رضی الدین ابی نصر حسن بن فضل. (1347ش). جوامع الجامع، تصحیح ابوالقاسم گرجی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران
طبرسی، رضی الدین ابی نصر حسن بن فضل. (1995 م). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
عسگری، حسین، جان توماس کامینگز، وای شیائوهانگ، کاز میاگیوا، داهسیانگ دونالد لین، ویلیام اِی، گلاسر و جی و کریستوفر هابرس. (1376). فرار مغزها: انتقال معکوس تکنولوژی. با ترجمه مجید محمدی. تهران: نشر قطره. [لینک]
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1413). قواعد الاحکام فی مسائل الحلال والحرام، قم: دفتر انتشارات اسلامی
القشیری النیشابوری، مسلم بن حجاج. (بی تا). صحیح مسلم، المحقق: محمد فؤاد عبد الباقی الناشر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی [لینک]
گیدنز، آنتونی. (1376). جامعه‌شناسی. مترجم: منوچهر صبوری، تهران: انتشارات نی.
مارتین، فیلیپ، و جوناس ویگرن. (1386). مهاجرت بین‌المللی: رویارویی با چالش‌ها. با ترجمه ابوالقاسم ناظمی و محمد عاملی خراسکانی. تهران: شرکت چاپ و نشر بازرگانی.
مبلغی، احمد. (1385 ش). فقه هجرت، فصلنامه فقه، دوره 13، شماره 48، 18-3
مجلس شورای اسلامی. (1374). تدارک تأسیس مرکز آموزش عالی ویژه برای دانشجویان نخبه و بااستعداد. متن قانونی، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. [لینک]
محقق حلی، نجم الدین جعفر. (1408 ق). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام؛ قم: مؤسسه اسماعیلیان
محمدزاده، شهرام، و محمدرضا اخلاقی. (1384ش). حقوق ایرانیان مقیم خارج و بیگانگان مقیم ایران. قم: انتشارات فکرسازان. [لینک]
موثقی، سید احمد و کرم‌زاده، مسلم. (1390ش). بررسی تأثیر ثبات سیاسی بر توسعه. فصلنامه سیاست، 321-340.
موسوی بجنوردی، سید حسن. (1396ش). القواعدالفقهیه، چاپ اول، قم: انتشارات اسماعیلیان [لینک]
موسوی خمینی، روح‌الله (1371ش). صحیفه نور. تهران: بنیاد نشر آثار امام خمینی.
ناهیدی امیرخیز، محمدرضا. (1392ش). بررسی رابطه بین بی‌ثباتی اقتصادی و توسعه اقتصادی، اجتماعی ایران. مطالعات جامعه‌شناسی 115-128.
نوری، حسین بن محمدتقی. (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لاحیاء التراث.
نوروزی، محمد؛ جوادی، محمد ( ۱۳۹۷). مفهوم و ابعاد انگیزاننده های مهاجرت داوطلبانه متخصصان صنعت نفت با تاکید بر نقش و کارکردهای مدیریت منابع انسانی: رویکرد سیاستی، فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست گذاری عمومی، (۸) (۲۹).
هاشمی شاهرودی. (1382 ش). فرهنگ فقه، ج 1، ج اول، قم: مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی
وبر، ماکس. (1383). دین قدرت جامعه. مترجم: احمد تدین، تهران: انتشارات قومس.
وثوقی منصور؛ میرزائی، حسین. (1387). فردگرایی: تأملی در ابعاد و شاخص‌ها، مجله نامه علوم اجتماعی، شماره 34.
وقوفی، حسن. 1381. فرار مغزها، بررسی مهاجرت نخبگان از زوایای گوناگون. تهران: بیستون. [لینک]
References
Ahmadi, H., & Sabbaghpour Azarian, Z. (2022). [Identification and analysis of talent management strategies and contexts in Iranian higher education (a case study) (Persian)]. Strategic Studies of Public Policy, 12(42), 118-137.  
Afshar, A., & Movahhedinia, M. (2021). [Review conflict 2030 document in confrontation with the hadith of eminence (Persian)]. Studies of Islamic Jurisprudence and Basis of Law, 15(43), 237-258. [DOI: 10.22034/ FVH.2021.5749]
Akhavan kazemi, B. [Diplomacy and international behavior in Islam (Persian)]. Tehran: SAMT.  
Al-Allama al-Hilli, H. Y. (1992). [Ghavaedo Al Ahkam fi Masaele Alhalal Valharam (Arabic)]. Qom: Daftar intesharat islami Al-Hurr al-Amili, M. H. (1988). [Vasaelo Shie (Arabic)]. Qom: Al Al Bayt Institute.  
Durkheim, E. (2002). [The division of labor in society (Persian)]. Tehran: Markaz.  
Ebrahimzade, A. (2006). [Religious authority (Persian)]. Qom: Zamzam-e-Hedayat.   Giddens, A. (1997). Sociology [M. Sabori, Persian trans.]. Tehran: Ney
Hashemi Shahrodi, M. (2003). [The culture of jurisprudence according to the religion of Ahl al-Bayt al-Salam (Persian)]. Qom: Institute of Encyclopedia of Islamic Jurisprudence.  
Ibn Asir, A. M. (2006). Al-Kamal fi al-Tarikh [A. Khalili, Persian trans.]. Tehran: Iran Books Printing and Publishing Company.  
Ibn Shobe, H. A. (1985). Tahf al-Aqul An Ale-Rasool [Kh. Kamaree, Persian trans.]. Tehran: Ketabkhane-Eslamiyeh.  
Ibn Hesham, A. H. (1994). Sirat - i Rasul Allah [R. Ibn Ishaq, Persian tran.]. Tehran: Markaz.  
Ibn Bavie Ghomi, M. A. (2006). [Man lā Yaḥḍuruhu al- Faqīh (Arabic). Tehran: Darolketab-e-Eslamiya.  
Iran Migration Data Portal. (2021). [Iranian immigrationcalendar 1400 (Persian)]. Tehran: Iran Migration Data Portal.  
Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of Iran. (1995). [Preparing the establishment of a special higher education center for elite and talented students (Persian)]. Tehran: Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of Iran.  
Javidarabshahi, A., Khayyatian, M., & Sakhdari, K. (2023). [Designing a model for the internationalization of Iranian electronic businesses (Persian)]. Journal of Strategic Studies of Public Policy, 13(46), 142-165.  
Khamenei, A. (2000). [The meeting of the members of the Supreme Council of the Cultural Revolution with the leader of the revolution (Persian)]. Tehran: KHAMENEI.IR.  
Khamenei, A. (2001). [A group meeting of selected students of international and domestic Olympiads (Persian)]. Tehran: KHAMENEI.IR.  
Khamenei, A. (2021). [The meeting of elites and top scientific talents with the leader of the revolution (Persian)]. Tehran:KHAMENEI.IR.  
Khamenei, A. (2022). [Statements of the leader of the revolution in the meeting of elites and top academic talents (Persian)]. Tehran:KHAMENEI.IR.  
Khomeini, R. (1991). [Sahifeye Noor (Persian)]. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance.  
Mablaghi, A. (2006). [Fighe hejrat (Persian)]. Fiqh, 13(48), 3-18.  
Matin, Ph., & Vigren, J. (2007). International migration: Facing the challenge. [A. Nazemi, & M. Ameli, Persian trans.]. Tehran: Institute For Trade Studies and Research.  
Movassaghi, S. A., & Karamzadi, M. (2011). [The impact of political stability on development (Persian)]. Politics, 41(3), 321-340.  
Muhaqqiq al-Hilli, J. H. (2003). [Sharayero Al Islam fi Masaele Halal va Haram (Arabic)]. Tehran: Ketab Saraye Alami.  
Nahidi Amirkhiz, M. R. (2013). [The relationship between economic instability with economic and social development in Iran (Persian)]. The Journal of Sociology, 5(20), 115-128.  
Noori, H. M. T. (1987). [Mostadreko Al Vasael va Mostanbeto Al Masael (Arabic)]. Qom: Moaseseye Ale Albeit.  
Noruzi, M., & Javadi, M. (2018). [The concept and dimensions of “motivators of self-initiated expatriates of oil specialists” with an emphasis on the role and functions of human resource management: A policy approach (Persian)]. Strategic Studies of Public Policy, 8(29), 67-92.  
Rahimi, M. (2020). [Educational role of hadiths about ignorant Arabian lifestyle after Prophet Hegira (Persian)]. Educational Doctrines in Quran and Hadith, 5(2), 159-174.  
Shahabadi, A., & Bonyadi, H. (2022). [The effect of entrepreneurship on the brain drain in the selected countries of the MENA Region (Persian)]. Iranian Journal of Trade Studies, 26(102), 59-84. [DOI: 10.22034/IJTS.2022.246908]
Shahidi, S. J. (2004). [Analytical history of Islam from the beginning to the first half of the fourth century (Persian)]. Tehran: Scientific and Cultural Publishing Company.  
Tabarsi, F. H. (1968). [Javameo Al Jame (Arabic)]. Tehran: University of Tehran.  
Tabarsi, F. H. (1959). [Majma‘ al-Bayan fi-Tafsir al-Qur’an (Arabic)]. Tehran: Maktabol Elmiyo Al Eslamiyat.  
Tabatabaie, M.H. (1991). Tafsir al-Mizan [M. T. Mesbahe Yazdi, Persian tras.]. Tehran: Allameh Tabatabai Scientific and Intellectual Foundation.  
Vosoghi, M., & Mirzaie, H. (2008). [Individualism: Reflection on dimensions and indicators (Persian)]. Journal of Social Sciences Letter, 34.  
Weber, M. (2006). [Religion is the power of society (Persian)].Tehran: Center for the rehabilitation of the blind.  
Zaker Salehi, Gh. (2009). [national and trans-sectoral document; Provision of conditions for maintaining and optimal use of elites (Persian)]. Tehran: Higher Education Research and Planning Institute.