مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

فرایند دستورکارگذاری در سیاست‌گذای آب: تحلیل جریان‌های چندگانه در طرح ۴۶ هزار هکتاری دشت سیستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد، سیاست‌گذاری عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه مهندسی و مدیریت آب، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
چکیده
سیستان، واقع در جنوب شرقی ایران، به‌عنوان یکی از مناطق کلیدی تحت تأثیر بحران منابع آب، به رودخانه فرامرزی هیرمند وابستگی شدیدی دارد. خشکسالی‌های طبیعی و انسان‌ساخت در این منطقه، تأمین آب بخش‌های مختلف را با چالش‌های جدی مواجه کرده است که این امر، دولت‌ها را به اتخاذ سیاست‌ها و طرح‌های مختلف در حوزه آب سوق داده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل فرآیند دستورکارگذاری طرح انتقال آب با لوله به دشت سیستان (معروف به طرح ۴۶ هزار هکتاری سیستان)، از چارچوب نظری جریان‌های چندگانه کینگدان بهره گرفته است. این مطالعه کیفی-کاربردی، با روش تحلیل محتوا، اسناد رسمی، گزارش‌های دولتی و محتوای رسانه‌ای طی دوره زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ را مورد بررسی قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهند که پیوند  سه جریان مسئله  (کم‌آبی و مهاجرت اجباری ناشی از آن)،  سیاستی ( توسعه کشاورزی و طرح‌های انتقال آب) و سیاسی (تحولات امنیتی و تغییر دولت)، زمینه‌ساز ایجاد «پنجره فرصت» برای تصویب این طرح بوده است. این یافته‌ها، ضمن تأیید کارآمدی چارچوب کینگدان در تحلیل سیاست‌گذاری منابع آب، نشان داد وقوع بحران‌های امنیتی در استان سیستان و بلوچستان،  به مثابه رویدادهای کانونی، فرآیند تصمیم‌گیری را تحت تأثیر قرار داده و اجرای طرح را در دستورکار دولت مطرح ساخت. این پژوهش استدلال می‌کند بحران‌های امنیتی در منطقه  می‌توانند به مثابه  محرکی برای اقدام فوری دولت با توجیه رسیدگی به مسائل استان و بدون یادگیری از تجربه‌های متعدد سیاستی گذشته، ایفای نقش کنند. این پژوهش، ضمن ارائه الگویی برای تحلیل تعامل بین بحران‌ها و سیاست‌گذاری عمومی، تأکید می‌کند که طراحی سیاست‌های منابع آب در مناطق آسیب‌پذیر، نیازمند رویکردی استراتژیک است که هم زمان از فرصت‌های ناشی از بحران بهره‌برداری کند و هم ظرفیت‌های اجرایی و نهادی را برای مقابله با پیامدهای بلندمدت تقویت نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
اسمیت، کوین بی. وکریستوفر دبلیو لریمر.۱۳۹۶. درآمدی نظری بر سیاست عمومی. ترجمۀ بهزاد عطارزاده. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
 اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری. ۱۳۹۳. «متن کامل سخنرانی در جلسه با وزیر و معاونین وزارت جهاد کشاورزی». پایگاه اینترنتی اطلاع‌رسانی ریاست‌جمهوری. ۱ اردیبهشت.  قابل دسترس در: [لینک][07/05/1403].
 اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری. ۱۳۹۳. »سیستان و بلوجستان باید تبدیل به استانی تجاری و تزانزیتی برای کل منطقه شرق و شمال ایران شود». پایگاه اینترنتی اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری. ۲۷ فروردین. قابل دسترس در: [لینک]  [07/05/1403].
اطلاع‌رسانی دولت. ۱۳۹۹. «طرح ۴۶ هزار هکتاری دشت سیستان نماد اقتصاد مقاومتی در بخش کشاورزی است» پایگاه اینترنتی اطلاع‌رسانی دولت. ۲۲ اردیبهشت. قابل دسترس در:[لینک][08/05/1403]. 
اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری. ۱۳۹۹. «بهره‌برداری از طرح‌های ملی استان سیستان و بلوچستان در حوزه وزارت نیرو و وزارت جهادکشاورزی و آغاز طرح توسعه فاز 11 پارس جنوبی». پایگاه اینترنتی اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری. ۱ خرداد. قابل دسترس در: [لینک] [11/11/1403]. 
اعتماد. ۱۳۹۳. «تامین امنیت مرز سراوان به سپاه واگذاری شد». روزنامۀ اعتماد. ۱۶ فروردین. قابل دسترس در: [لینک] [04/05/1403]. 
اعظمی، هادی، محسن خلیلی و معصومه دهمرده. 1391. «بررسی و تحلیل چالش‌های امنیتی مرزهای استان سیستان و بلوچستان». در: همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت؛ چالش‌ها و رهیافت‌ها (۳۰/۰۱/۱۳۹۱). زاهدان. [لینک] 
امینی، اعظم. سیده زهرا قریشی و حجت میان‌آبادی. ۱۴۰۰. «خوانش معاهده 1973 هیرمند با تمسک به اصول تفسیر کنوانسیون وین ۱۹۶۹». مدیریت آب و آبیاری. سال ۱۱. شمارۀ ۲ (تابستان). صص۲۴۹-۲۸۳.
بیک محمدی، حسن، سیدهدایت الله نوری و جواد بذرافشان. 138۴. «اثرات خشکسالی های 83 –1377 بر اقتصاد روستایی سیستان و راهکارهای مقابله با آن». جغرافیا و توسعه. سال ۳. شمارۀ ۵ (بهار و تابستان). صص۵۳-۷۲.
پورزارع، مرتضی و احسان خیری.۱۴۰۱. «بررسی زمانی – مکانی اشتغال بر اساس سه دهه سرشماری نفوس و مسکن و نقش آن بر آمایش دفاعی سرزمین ایران (مطالعه موردی استان سیستان و بلوچستان)». پژوهشنامه علوم دفاعی. سال۲. شمارۀ ۴ (زمستان). صص۴۹-۶۶.
تمسکی، احسان و دیگران. ۱۴۰۱. «تحلیل قانون اصلاًحات ارضی بر اساس نظریه‌ی جریان‌های چند‌گانه‌ی کینگدان». مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی. سال ۱۲. شمارۀ ۴۳ (تابستان). صص ۱۳۰-۱۶۲.
جان پرور، محسن، ریحانه صالح آبادی و مطهره زرگری. ۱۳۹۶. «پیامدهای بحران مهاجرت ناشی از خشکسالی های کوتاه مدت در استان سیستان و بلوچستان». جغرافیا. سال ۱۵. شمارۀ ۵۲ (بهار). صص۱۸۳-۱۹۲.
 جمهوری اسلامی. ۱۳۹۶. «اولویت‌های ملی صرفه جویی در مصرف آب کشاورزی». روزنامۀ جمهوری اسلامی. ۱۰ بهمن. قابل دسترس در: [لینک]  [07/05/1403]. 
حجتی، محمود. ۱۳۹۵. ﻣﺘﻦ ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﺟﻨﺎب آﻗﺎی ﻣﻬﻨﺪس ﺣﺠﺘﻲ، وزﻳﺮ ﻣﺤﺘﺮم ﺟﻬﺎدﻛﺸﺎورزی. سخنرانی ارائه شده در: ﺟﻠﺴۀ ﻋﻠﻨﻲ ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮرای اﺳﻼﻣﻲ (۲۴ خرداد).
حرفتی، زهرا و محمد حسن خاکباززاده. ۱۳۹۴. «سیمای آبادی‌های استان سیستان و بلوچستان». آمار(دوماهنامه‌ی تحلیلی- پژوهشی). سال ۳. شمارۀ ۱ ( بهار). صص ۱۸-۲۰. [لینک]  
حسن پور، فرزاد، طاهره پودینه و نجمه سلیمیان ریزی. ۱۳۹۱. «بررسی مشکلات کانال های نیم لوله دشت سیستان در راستای افزایش بهره‌وری». در: سومین همایش ملی مدیریت جامع منابع آب (۲۰-۲۱/06/1391). ساری: دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی.[لینک]   
خاکی‌فیروز، زهرا و دیگران. 140۱. «شناسایی عوامل مؤثر برافزایش تاب‌آوری کشاورزان دشت سیستان در مواجهه با خشکسالی». علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران. سال ۱۸. شمارۀ ۱ (تابستان). صص ۱۶۹-۱۷۹.
خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۱۳۹۷. «طرح به گِل نشسته نیم لوله‌ها در زابل» [فیلم کوتاه].۳۰ آبان. قابل دسترس در: [لینک] [05/050/ 1403]. 
خبرگزاری جمهوری اسلامی.۱۳۹۶. «طرح 46 هزار هکتاری آبیاری دشت سیستان 39درصد پیشرفت دارد». ۲۸ فروردین. قابل دسترس در: [لینک] [۰۵/۰۵/۱۴۰۳].
خبرگزاری دانشجویان ایران. ۱۳۹۳. «تحویل بیانیه"سربازان ما را آزاد کنید" به نماینده سازمان ملل». ۱۵ فروردین. قابل دسترس در:[لینک] [05/05/1403]. 
خبرگزاری دانشجویان ایران. ۱۳۹۵. «رونق اقتصادی سیستان با اجرای طرح 46 هزار هکتاری انتقال آب به مزارع». ۱۴ اردیبهشت. قابل دسترس در: [لینک] [08/05/1403].
خبرگزاری صدا وسیما. ۱۳۹۲. «شهادت ۱۴ مرزبان هنگ مرزی سراوان در درگیری با اشرار». ۴ آبان. قابل دسترس در: [لینک] [05/05/1402 ].
خبرگزاری فارس. ۱۳۹۹. «پاسخ به ابهامات افتتاح مرحله‌ای طرح 46 هزار هکتاری سیستان/ امنیت آبی منطقه تأمین شد». ۱۰ خرداد. قابل دسترس در: [لینک] [10/11/1403].  
خبرگزاری مهر. ۱۳۹۲. «طرح احیای 46 هزار هکتار اراضی کشاورزی سیستان روی میز دولت». ۱۱بهمن. قابل دسترس در: [لینک] [09/05/1403]. 
خبرگزاری مهر. ۱۳۹۳. «تامین امنیت مرز سراوان در جنوب سیستان و بلوچستان به سپاه واگذار شد».  ۹ فروردین. قابل دسترس در: [لینک] [04/05/1403]. 
خبرگزاری مهر. ۱۳۹۹. «تجمیع اراضی در طرح سیستان بدون هیچ اجباری انجام شد». ۱۷ خرداد. قابل دسترس در: [لینک] [12/05/1403]. 
خبرگزاری مهر.۱۳۹۱. »سیستان بار دگر انبار غله ‌شود». ۱۶ شهریور. قابل دسترس در: [لینک][05/05/1403].
خبرگزاری مهر.۱۳۹۳. «تحویل بیانیه "سربازان ما را آزاد کنید" توسط کیانیان و نصیریان به سازمان ملل». ۱۵فروردین. قابل دسترس در: [لینک][05/05/1403].
دنیای اقتصاد.۱۳۹۳. «مرزبانان به وطن برگشتند». روزنامۀ دنیای اقتصاد. ۱۸ فروردین. قابل دسترس در: [لینک]  [06/11/1403].  
سامانی، جمال محمدولی. ۱۳۸۳. منابع آب دشت سیستان. تهران : مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
سراییان، سهیل. ۱۳۹۲. «سربازان ایرانی را آزاد کنید». روزنامۀ اعتماد. ۲۳ بهمن. قابل دسترس در: [لینک] [۰۵/۰۵/۱۴۰۳]. 
سرگزی، حسین، و حجت میان آبادی و علیرضا سروری نژاد. ۱۴00. «بررسی آینده کشاورزی سیستان با نظر به سناریوهای آب». در:کنفرانس ملی رویین تن سازی سیستان (۰۷/۰۴/۱۴۰۰).زابل: دانشگاه زابل. [لینک] 
سرگزی، زهره. ۱۴۰۰. «کارکردهای اقتصادی و اجتماعی دریاچه هامون در زندگی مردم سیستان». فصلنامه مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه شناسی، سال ۴. شماره ۲ (تابستان).صص۴۳-۵۰. 
سیمای جمهوری اسلامی ایران (شبکۀ هامون). ۱۳۹۶. سخنرانی دکتر روحانی در جمع مردم زابل. ۱۱ آذر. قابل دسترس در: [لینک][11/05/1403].
عطارزاده، بهزاد. ۱۳۹۸. «دستورکارها،جایگزین ها و سیاست‌های عمومی؛ روش‌شناسی،امکانات نظری و یافته‌ها» . فصلنامه علمی-پژوهشی سیاستگذاری عمومی. سال ۵ . شمارۀ ۱ (بهار). صص۲۰۱-۲۵۵.
علیصوفی، مرضیه و دیگران. ۱۴۰۲.«تحلیل اثرات بادهای 120 روزه و طوفان‌های گردوغبار بر زیست‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی (مطالعه موردی: شهرستان هیرمند». کاوش های جغرافیایی مناطق بیابانی. سال ۱۱. شمارۀ ۲ (زمستان). صص۱۳۳- ۱۴۸.
قادری، عباسعلی و حیدر علی یوسفیان ناظر. 1399.«پیش‌بینی تغییرات تبخیر در مخازن چاه‌نیمه‌های سیستان با استفاده از مدل‌های شبیه‌ساز تصادفی». نشریه جغرافیا و توسعه. سال ۱۸. شمارۀ ۵۸ (بهار). صص ۲۲۵-۲۳۸.
کاویانی راد، مراد و مسلم نامدارزاده و سید مصطفی حسینی. ۱۳۹۸. «تبیین بازتاب‌های امنیتی تأثیر خشکسالی بر مهاجرت نمونه پژوهی مرزهای استان سیستان و بلوچستان». آمایش سیاسی فضا. سال ۲. شمارۀ ۱ (زمستان). صص ۱-۹.
مرکز آمار ایران. ۱۴۰۲. جایگاه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی استان‌های کشور۱۳۹۷- ۱۴۰۱. تهران: دفتر ریاست، روابط عمومی و همکاری‌های بین‌الملل مرکز آمار ایران. [لینک] 
مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری. ۱۳۹۸. ابعاد مغفول اجتماعی طرح انتقال آب با لوله به دشت سیستان [گزارش منتشرنشده]. تنظیم شده در: مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری (۲۸ آبان).
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. ۱۳۹۲. «خالی از سکنه شدن استان سیستان تهدیدات امنیتی به دنبال دارد» [خبر]. ۸ آبان. قابل دسترس در: [لینک] [۰۴/۰۵/۱۴۰۳]. 
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. ۱۳۹۲. «هشدار درباره تخلیه روستاهای مرزی سیستان وبلوچستان/حوادثی تلخ تر از حادثه تروریستی سراوان در کمین مرزهای شرقی است» [خبر]. ۸ آبان. قابل دسترس در:  [لینک] [۰۴/۰۵/۱۴۰۳]. 
مسعودیان، سید ابوالفضل . 1393. «باد صدوبیست روزه‎ی سیستان». آب و هواشناسی کاربردی. سال ۱. شمارۀ ۱ (تابستان). صص۳۷-۴۶.
معاونت ارتباطات و اطلاع‌رسانی دفتر رئیس جمهور. اداره پژوهش و اسناد. ۱۴۰۰. روزشمار دولت تدبیر و امید : مجموعه فعالیت‌های دکتر حسن روحانی رئیس جمهوری ایران(۱۲مرداد۱۳۹۲-۱۱مرداد۱۳۹۳). جلد ۱. ویرایش دوم. تهران : نشر جمهور ایران.
ملک‌محمدی، حمیدرضا. ۱۳۹۶. مبانی و اصول سیاست‌گذاری عمومی. تهران: سازمان مطالعه تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت).
مهندسین مشاور آب کاوش سرزمین. ۱۳۹۸. طرح آبیاری نوین دشت سیستان (رویکرد اجتماعی طرح). تهران:  معاونت آب و خاک کشاورزی.
میرپنجی، مجتبی. ۱۴۰۳. «بررسی بخش دوم لایحه بودجه کل کشور سال 1403 (8): اعتبارات محرومیت زدایی» [گزارش]. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
میرلطفی، محمود رضا و دیگران. ۱۳۹۴. «بررسی تأثیر روانی مهاجرت بر ناپایداری اجتماعی- اقتصادی مناطق روستایی: مطالعه موردی منطقه سیستان». روستا و توسعه. سال ۱۸، شمارۀ ۳ (پاییز). صص ۴۷-۶۴.
نادریان فر، مهدی، سیروس قنبری و جواد بذرافشان. ۱۴۰۱. «تاثیر طرح۴۶ هزارهکتاری آبیاری دشت سیستان بر تغییرات مکانی-فضایی پایداری محیطی روستاها (مطالعه موردی: نواحی روستایی شهرستان هامون)». نشریه علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی. سال۲۶. شمارۀ ۸۱ (پاییز). صص ۲۴۵-۲۶۴.
نادریان فر، مهدی، سیروس قنبری و جواد بذرافشان. ۱۴۰۱. «تحلیل رضایت مندی روستاییان از طرح ملی ۴۶ هزار هکتاری آبیاری به اراضی کشاورزی دشت سیستان». دوفصلنامه کاوش‌های جغرافیایی مناطق بیابانی. سال ۱۰، شمارۀ ۲ (پاییز). صص ۹۰-۱۰۴.
نوبهار، الهام و محبوبه کبیری رنانی. 1399. «بررسی مساله رودخانه هیرمند: رهیافت نظریه بازی ها».  فصلنامه بین‌المللی ژئوپلیتیک. سال ۶. شمارۀ ۱ (بهار). صص 183-207.
الوانی، سید مهدی. ۱۳۹۵. تصمیم‌گیری و تعیین خط‌مشی دولتی. ویراست دوم. تهران: سازمان مطالعه تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت).
وجاهت،جواد و شادی صراف. ۱۳۹۹. «رویکرد نوین در آبیاری دشت سیستان با اعمال شرایط خاص اجتماعی، اقلیمی و منابع موجود». در: نخستین همایش ملی آبیاری و استفاده از آب‌های نامتعارف در کشاورزی مناطق خشک (۲۹/۱۱/۱۳۹۹). مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
وحید، مجید. ۱۴۰۰. سیاست‌گذاری عمومی. تهران: میزان.
References 
Angervil, Gilvert. 2021. »A Comprehensive Application of Kingdon’s Multiple Streams Framework: An Analysis of the Obama Administration’s No Child Left Behind Waiver Policy«. Politics & Policy. Vol. 49. No. 5(Autumn). pp. 980-1020. https://doi.org/10.1111/polp.12432
Arfa A, Ayyoubzadeh SA, Shafizadeh-Moghadam H, Mianabadi H (2025) Transboundary hydropolitical conflicts and their impact on river morphology and environmental degradation in the Hirmand Basin, West Asia. Sci Rep 15:2754. https://doi.org/10.1038/s41598-024-84501-1
Assant, William. 2022. »Explaining public policy change in a developing country: A case study of Ghana’s forest and wildlife policy«. Politics & Policy. Vol. 50. No. 6(Winter). pp. 1241-1258. https://doi.org/10.1111/polp.12504
Barton, Jared Lee. 2016. »Federal Investments in Evidence-Based Early Childhood Home Visiting: A Multiple Streams Analysis«. Poverty & Public Policy. Vol.8 No. 3(Autumn). pp. 248-262. https://doi.org/10.1002/pop4.142
 Baumgartner, Frank.R. Green- Pederson, Christoffer & Bryan D. Jones. 2006. »Comparative studies of policy agendas«. Journal of European Public Policy. Vol. 13. No. 7(Autumn). pp. 959–974. https://doi.org/10.1080/13501760600923805 
Baumgartner, Frank R & Bryan D. Jones. 1993. Agendas and Instability in American Politics. Chicago: University of Chicago Press.
Béland, Daniel & Howlett, Michael .2016. » The Role and Impact of the Multiple-Streams Approach in Comparative Policy Analysis. « Journal of Comparative Policy Analysis: Research and Practice. Vol. 18. No. 3(Summer). pp. 221-227. https://doi.org/10.1080/13876988.2016.1174410
BirK‌land, Thomas. 1998. »Focusing Events, Mobilization, and Agenda Setting«. Journal of Public Policy. Vol. 18. No. 1(Spring). pp. 53-74. http://www.jstor.org/stable/4007601 
BirK‌land, Thomas. 2006. Lessons of Disaster. Washington, DC: Georgetown University Press.
BirK‌land, Thomas. 2007. »Agenda Setting in Public Policy«. In: Handbook of Public Policy Analysis, Theory, Politics, and Methods. Edited by Fischer, F., Miller, G., Sidney, M. pp. 63-78. 
Breviglieri, Gustavo Velloso & Yamahaki, Camila. 2025.  Climate integration into sectoral policies: The case of the Brazilian biofuel policy RenovaBio«. Review of Policy Research. Vol. 42. No. 1(Winter). pp. 77-94. https://doi.org/10.1111/ropr.12593
Derwort, Pim. Jager, Nicolas & Jens Newig. 2022. »How to Explain Major Policy Change Towards Sustainability? Bringing Together the Multiple Streams Framework and the Multilevel Perspective on Socio-Technical Transitions to Explore the German “Energiewende«. Policy Study Journal. Vol. 50. No. 3(Summer). pp. 671-699. https://doi.org/10.1111/psj.12428
Dolan, Dana. 2019. »multiple partial couplings in the multiple streams framework: the case of extreme weather and climate change adaptation«. policy studies journal. Vol. 49. No. 1(Winter). pp. 164-189. https://doi.org/10.1111/psj.12341
Faizee, Mohd & Susanne Schmeier. 2023. Navigating Water (In)Security in Taliban’s Afghanistan ]Report[. Water, Peace and Security(WPS). https://waterpeacesecurity.org/files/380
Fowler, Luke. 2022. »Using the Multiple Streams Framework to Connect Policy Adoption to Implementation«. policy studies journal, Vol. 50. No. 3(Summer). pp. 615-639. https://doi.org/10.1111/psj.12381
Ghoreishi, S.Z., Mianabadi, H., Warner, J., Nagheeby, M., Vij, S., Parvaresh Rizi, A., Jafari, M., ArfaFathollahkhani, A., 2024. Maintaining status quo or realizing transformation in transboundary water conflicts? The power–interests–identity nexus in the Helmand river basin. Water Int. 49, 664–689. https://doi.org/10.1080/02508060.2024.2352228[link]
Goyal, Nihit. Howlett, Michael & Namrata Chindarkar. 2020. »Who coupled which stream(s)? Policy entrepreneurship and innovation in the energy–water nexus in Gujarat, India«. Public Administration and Developement. Vol. 40. No. 1(Winter). pp. 49–64. https://doi.org/10.1002/pad.1855
Goyal, Nihit. Howlett, Michael & Araz Taeihagh. 2021. »Why and how does the regulation of emerging technologies occur? Explaining the adoption of the EU General Data Protection Regulation using the multiple streams framework«. Regulation & Governance. Vol. 15. No. 4(Autumn). pp. 1020-1034. https://doi.org/10.1111/rego.12387
Herweg, Nicole. 2016. »Clarifying the concept of policy-communities in the multiple-streams framework«. In: Decision-making under ambiguity and time constraints: Assessing the multiple streams framework. Edited by Reimut Zohlnhöfer and Friedbert W. Rüb. pp. 125-145. 
Herweg, Nicole. Nikolaos Zahariadis & Reimut Zohlnhöfer .2018. »The Multiple Streams Framework: Foundations, Refinements, and Empirical Applications«. In: Theories of the policy process. Edited by Sabatier, A.P., Weible, M. pp. 17- 53.4th ed. New York: Routledge.
Huber‐Stearns, Heidi R. Courtney Schultz & Antony S. Cheng. 2019. »A Multiple Streams Analysis of Institutional Innovation in Forest Watershed Governance«.  Review of Policy Research.  Vol. 36. No. 6(Autumn). pp. 781-804. https://doi.org/10.1111/ropr.12359
Jones, Michael D et al. 2016. »A River Runs Through It: A Multiple Streams Meta-Review«. Policy Studies Journal. Vol. 44. No.1(Winter). pp. 13- 36. https://doi.org/10.1111/psj.12115
Kabir, Mohammad Javad et al. 2024. »A Retrospective Analysis of Universal Health Insurance Policy-Making Process in Iran: A Qualitative Study«. Health Science Reports. Vol. 7. No. 11(Autumn). https://doi.org/10.1002/hsr2.70192
Khanal, Geha Nath. 2019. »Conditional cash transfer policies in maternal health service utilization in Nepal: Analysis of safe delivery incentive program (Aama Surakshya Karyakram) using Kingdon’s multiple streams framework«. The International journal of health planning and management. Vol. 34. No.1(Winter, Spring). pp. 131-141. https://doi.org/10.1002/hpm.2691 
Kingdon, John W. 2011. Agendas, Alternatives, and Public Policies. Edition 2. New York: Pearson.
Leon-Espinoza, Diana. 2022. »The adoption of care policies in Costa Rica: A multiple streams approach«. Latin American Policy. Vol. 13. No. 1(Spring). pp. 33–48. https://doi.org/10.1111/lamp.12246
Mianabadi, Ameneh et al. 2020. »International Environmental Conflict Management in Transboundary River Basins«. Water Resourses Management. Vol. 34. pp. 3445–3464. https://doi.org/10.1007/s11269-020-02576-7 
Möck, Malte et al. 2023. »Relational coupling of multiple streams: The case of COVID-19 infections in German abattoirs«. Policy Studies Journal. Vol. 51. No. 2(Spring). pp.351–374. https://doi.org/10.1111/psj.12459
Sabatier, Paul A & Hank C. Jenkins-Smith. 1993. Policy Change and Learning: An Advocacy Coalition Approach. Boulder, CO: Westview Press.
Schiff, Daniel S. 2023. »Looking through a policy window with tinted glasses: Setting the agenda for U.S. AI policy«. Review of Policy Research.Vol. 40. No. 5(Summer). pp. 729–756. https://doi.org/10.1111/ropr.12535
Shirazi, Hossein. Valiallah Vahdaninia & Ali Maleki. 2024. »COVID-19 as an opportunity window for policy change; insights from electronic authentication case study in Iran«. Review of Policy Research. Vol. 41. No. 3(Spring). pp. 471–490. https://doi.org/10.1111/ropr.12537
Sotoudeh Foumani, Bahman et al. 2021. »Multiple streams framework and logging policy change in the Hyrcanian forests of Iran«. Australian Forestry.Vol. 84. No. 4(Summer). pp.  191-199. https://doi.org/10.1080/00049158.2021.1989848
Tanaka, Yugo et al. 2020. »Multiple Streams and Power Sector Policy Change: Evidence from the Feed-in Tariff Policy Process in Japan«. Politics & Policy. Vol. 48. No. 3(Summer). pp. 464-489. https://doi.org/10.1111/polp.12357
van den Dool, Annemieke. 2023. »The multiple streams framework in a nondemocracy: The infeasibility of a national ban on live poultry sales in China«.  Policy Studies Journal. Vol. 51. No. 2 (Spring). pp. 327–349. https://doi.org/10.1111/psj.12456
von Malmborg, Fredrik. 2024. »At the controls: Politics and policy entrepreneurs in EU policy to decarbonize maritime transport«. Review of Policy Research.  pp.1–34. https://doi.org/10.1111/ropr.12609
 Wan, Zheng.  Jihong Chen & Dan Sperling. 2018. »Institutional Barriers to The Development of a Comprehensive Ballast-Water Management Scheme in China: Perspective from A Multi-Stream Policy Model«. Marine Policy. Vol. 91. (Spring). pp.142-149. https://doi.org/10.1016/j.marpol.2018.02.016