مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

نقش نوسانات درآمد نفت در سیاستگذاری اقتصادی دولت در سال‌های 1384 تا 1392

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحدتهران جنوب
2 دانشیار گروه علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی
3 استادیار گروه علوم سیاسی ، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران جنوب
چکیده
چکیده

نفت از سال1286در ایران استخراج شد و از اوایل قرن چهاردهم هجری به یکی از محورهای اقتصاد کشور تبدیل گردید به گونه‌ای که در همه تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی رد پای آن قابل مشاهده است. این پژوهش به یکی از ابعاد اثرگذاری نفت بر اقتصاد سیاسی ایران یعنی سیاست اقتصادی دولت در فاصله سال‌های 1384 تا 1392 می‌پردازد و مسأله اصلی آن واکاوی میزان و نحوه اثرگذاری تحولات بازار نفت بر سیاست های اقتصادی دولت می باشد. هدف تحقیق این است که اثرات تغییر ناگهانی قیمت و نوسانات درآمد نفت ایران بر سیاست‌های اقتصادی دولت و تغییرات ایجاد شده در مهمترین شاخص‌های اقتصادی در سال‌های یاد شده را تعیین نماید. ضرورت اجرای پژوهش حاضر از این جهت است که نوسانات درآمد نفت همچنان سیاست‌های دولت را تحت تأثیر قرار می‌دهد و آسیب شناسی عملکرد دولت های پیشین می‌تواند د ربرنامه ریزی اقتصادی موثر واقع گردد. روش تحقیق کیفی و تحلیل مضمون است شیوه گردآوری داده‌ها عبارت از مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی آمارهای رسمی می‌باشد. بر اساس داده‌های پژوهش تحولات داخلی و بین‌المللی باعث ایجاد نوسان در میزان تولید، قیمت و میزان درآمد نفت گردیده و این نوسانات سیاست‌های اقتصادی خاصی مانند انبساط مالی، برنامه‌های عدالتخواهانه، غفلت نسبی از نظام مالیاتی و بی‌انضباطی مالی را درپی داشته‌است. این سیاست‌ها منجر به بروز برخی پدیده‌های اقتصادی- اجتمای و نوسان شاخص‌های اقتصادی از قبیل عدم تحقق اهداف برنامه های توسعه، تورم، نوسان فاصله طبقاتی، ایجاد اشتغال به صورت محدود، عدم تعادل میان بخش های تولیدی و خدماتی گردیده است
کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع فارسی
اسدی، سیدپیمان و بهرامی، جاوید(1392)، «اقتصاد سیاسی نظام ارزی کشورهای نفتی»، پژوهشنامه اقتصاد انرژی، دوره 4، شماره 9.
اصغرپور، حسین و برادران خانیان، ‌زینب(1397)،‌ «اثرات نامتقارن درآمدهای نفتی بر کسری بودجه دولت در ایران: ‌رویکرد رگرسیون کوانتایل»،‌ مجله بررسی مسائل اقتصاد ایران، ‌سال پنجم، ‌شماره2 
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، اداره اطلاعات بانکی، دایره آمارهای استانی
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، داده‌های سری‌های زمانی
بهبودی، داوود و همکاران(1390)، مقایسه نقش کیفیت نهادی بر بلای منابع طبیعی در بین کشورهای صادرکننده نفت خام، پژوهشنامه علوم اقتصادی، دوره6، شماره11   
جلیلی قاسم‌آقا، امید(1397)، «سیاستگذاری: مفاهیم، الگوها و فرآیندها»، فصلنامه رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت وحسابداری، شماره4
حافظ، رضا و افضلی، حمیدرضا(1400)، «سناریوهای آینده تأمین انرژی ایران»، فصلنامه علمی مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، دوره 11، شمار38
ذوقی، ایرج(1372)، مسائل سیاسی اقتصادی نفت ایران، تهران: انتشارات پاژنگ
رحمانی، مهرداد و فریدزاد، علی(1398)، «نوسانات قیمت نفت طی چهل سال؛ چرا قیمت نفت همچنان ممکن است ما را متعجب کند»، فصلنامه روند، شماره 83 و84   
 رسولی امیرآبادی، مسعود و نوروزی، محمد(1400)، «شناسایی و اولویتبندی راهبردهای بازاریابی بین‌المللی نفت خام ایران در شرایط تحریم»، فصلنامه علمی مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، دوره 11، شمار38
 رضوی‌پور، سیدحسین(1400)، چهار مشکل اقتصادی پیشروی دولت سیزدهم» گفتگو با خبرگزاری فارس، 8/4/1400
روزنامه دنیای اقتصاد(1386)، سخنرانی محمود احمدی‌نژاد در راهپیمایی 22 بهمن، 23/11/1386   
سالواتوره، دومینیک(1383)، تجارت بینالملل: نظریهها و سیاست‌های اقتصاد بینالملل، ترجمه حمیدرضا ارباب، تهران: نشر نی
 سرزعیم، علی(1396)، پوپولیسم ایرانی؛ تحلیل کیفیت حکمرانی محمود احمدی‌نژاد از منظر اقتصاد و ارتباطات سیاسی، تهران: انتشارات کرگدن
 سمیعی اصفهانی(1399)، «اقتصاد سیاسی پوپولیستی؛ بررسی سیاست‌های اقتصادی دوران ریاست جمهوری احمدی نژاد»، فصلنامه مطالعات اقتصاد سیاسی بینالملل، دوره سوم، شماره 2
شقاقی شهری، وحید(1397)، «ارزیابی برنامه‌های 5 ساله توسعه کشور از منظر تحقق اهداف اقتصادی سند چشم انداز»، فصلنامه مجلس و راهبرد، شماره94     
طاهرزاده، عنایتالله(1399)، «چشم‌انداز انرژی جهان تا2040 با تأکید بر نفت وگاز؛ بخش دوم»، ماهنامه علمی اکتشاف و تولید نفت و گاز، شماره179  
شقاقی شهری، وحید(1397)، «ارزیابی برنامه‌های 5 ساله توسعه کشور از منظر تحقق اهداف اقتصادی سند چشم انداز»، فصلنامه مجلس و راهبرد، شماره94     
شیخزاده، حسین(1402)، نفت ایران عامل یا مانع توسعه، تهران انتشارات شرکت سهامی انتشار
فرجی، یوسف(1383)، پول ، ارز و بانکداری، تهران: شرکت چاپ و نشر بازرگانی
فروزنده، لطفالله(1388)، «سیاستگذاری عمومی چیست»، ماهنامه اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره270269
فضلی‌نژاد، سیفالله و احمدیان مرتضی(1389)، «اقتصاد رانتی در ایران و راههای برونرفت از آن»، ماهنامه بررسی مسائل و سیاست‌های اقتصادی، شماره ۱۱ و ۱۲   
فلاحی، فیروز و منتظری شورکچالی، جلال(1389)، مصرف فرآورده‌های نفتی و تأثیر آن بر رشد اقتصادی ایران: یک رویکرد غیرخطی، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی ایران، دوره15، شماره44
قنبری، علی؛ خضری، محسن و رسولی، احمد(1390)، «تشخیص اثرات نامتقارن شوک‌های نفت خام بر روی اقتصاد ایران در رژیم های اقتصادی:‌ مدل راه گزینی مارکوف»، مجله تحقیقات اقتصادی، شماره 97.    
کارل، تری. لین(1388)، معمای فراوانی؛ رونقهای نفتی و دولت‌های نفتی، ترجمه جواد خیرخوهان، تهران: نشر نی ،۱۳۸۸   
گسکری، ریحانه، قنبری، حسنعلی و اقبالی، علیرضا (1385)، «بیثباتی در اقتصاد کلان و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی»، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی، دوره 6، شماره 23  
 خبرگزاری مهر(1390)، «گزارش هیأت تحقیق و تفحص از برنامه چهارم توسعه»، 4/10/1390    
مانهایم، کارل و همکاران(1391)، تحلیل سیاسی تجربی، ترجمه رضا افخمی، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)
 محمدزاده، یوسف؛ دانش‌جعفری، داوود و مجیدی، سیدیاسر(1390)،  نقش کیفیت نهادها و سرمایه انسانی در پدیده بلای منابع(مطالعه موردی کشورهای صادرکننده نفت)، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی، دوره11، شماره4
 محنتفر، یوسف(1395)، «بررسی تاثیر شوک‌های نفتی بر متغیرهای اقتصاد کلان در ایران 13901350»، فصلنامه مطالعات اقتصادی کاربردی ایران، دوره پنجم، شماره 17
مرکز آمار ایران(1401)، شاخص‌های کلان اقتصادی و اجتماعی کشور 
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی(1396)، تصویری از عملکرد اقتصاد کلان در دولت‌های مختلف 
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، متن قانون برنامه دوم توسعه
مصباحی‌مقدم، غلامرضا، اسمعیلی‌گیوی، حمیدرضا و رعایایی، مهدی(1388)، «بررسی و آسیب‌شناسی هدفمندسازی پرداخت یارانه‌ها»، فصلنامه اقتصاد اسلامی، سال نهم، شماره35    
مصلی‌نژاد، عباس(1391)، «سیاستگذاری اقتصادی و مسئولیت اجتماعی دولت»، فصلنامه سیاست، دوره 41، شماره1
منتظری شورکچالی و جعفری صمیمی(1398)، «متغیرهای کلان اقتصادی ودرآمد مالیاتی در ایران»، دوفصلنامه بررسی مسائل اقتصاد ایران، شماره 2
مؤمنی، فرشاد (1398)،‌ سخنرانی در مرکز مطالعات فرهنگستان علوم
 مؤمنی، فرشاد (1394)، اقتصاد سیاسی توسعه در ایران امروز، تهران: انتشارات نقش و نگار
مهدوی عادل وهمکاران (1391)، «اثر تغییرات قیمت نفت بر متغیرهای عمده کلان اقتصاد ایران»، پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران، دوره 1، شماره3    
مهرآرا، محسن، وافی نجار، داریوش و عرفانی‌فرد، علی (1389)، «نااطمینانی در بازارهای آتی نفت خام و تأثیر آن در پیشبینی قیمت و نوسان درآمدهای نفتی با ارائه الگویی مناسب برای پیشبینی قیمت و درآمد نفت خام»، فصلنامه مطالعات اقتصاد انرژی، دوره 7، شماره 26 
 مهرآرا، محسن و میری، اعظم‌السادات(1389)، رابطه میان درآمدهای نفتی و ارزش افزوده بخش‌های مختلف اقتصادی در کشورهای صادرکننده نفت: ایران، مکزیک و ونزوئلا، مجله تحقیقات اقتصادی، دوره45، شماره1
مهرآرا، محسن، دهقانمنشادی، محمد و رحیمپور، پروین(1389)، «بررسی نقش صندوقهای نفتی درکنترل بیثباتی اقتصاد کلان درکشورهای نفت‌خیز»، مجله راهبرد، شماره57
 میرترابی، سعید(1387)، «نفت و دموکراسی در خاورمیانه»، مجله مطالعات خاورمیانه، شماره53
نعمت‌الهی، زهرا و همکاران(1394)، «ارزیابی آثار هدفمندسازی یارانه حامل‌های انرژی بر فعالیت‌های تولیدی»، فصلنامه پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی، سال پنجم، شماره19    
 نوروزی، محمد و خورشیدی اطهری، امیرحسین(1400)، «مطالعه تطبیقی برنامه‌های توسعه از منظر عدالت بیننسلی در بخش نفت و گاز»، فصلنامه علمی مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، دوره 11، شمار38
هادیان، محمد و ابریشمی، حمید (1383)، «رانتجویی و رشد اقتصادی در ایران» فصلنامه تحقیقات اقتصادی، شماره67
یاوری، کاظم؛ رضاقلیزاده، مهدیه و آقایی، مجید(1390)، «بررسی رشد اقتصادی در کشورهای وابستهبه منابع طبیعی با تأکید بر منابع نفتی، فصلنامه مدلسازی اقتصادی، دوره 5، شماره 15 
روزنامه پیام ما (1397) گزارش «راه دشوار قیمت بنزین»، شماره 1336، 25 آذر
References
Basedau, Matthias, Lai, Jann, (2009), Resource Curse or Rentier Peace? The Ambiguous Effects of Oil Wealth and Oil Dependence on Violent Conflict. Journal of Peace Research, Vol. 46, No. 6, 757776.
Ehteshami, Anoushirvan and Mahjoob Zweiri (2007), Iran and the Rise of its Neoconservatives the Politics of Tehran’s Silent Revolution, London.
Fan, Qinbin & JahanParvar, Mohammad(2012). U. S. industrylevel returns and oil prices, International Review of Economics and Finance 22,112– 128. 
Farzanegan, Mohammad Reza (2009), “Macroeconomic of Populism in Iran”, MPRA Paper, no. 15546.
Hamdi, H., & Sbia, R. (2013). Dynamic Relationships between Oil Revenues, Government Spending and Economic Growth in an OilDependent Economy. Economic Modelling, 35(1).
Hameed, Samina (2020), “Political economy of rentierism in the Middle East and disruptions from the digital space”, Contemporary review of the Middle East.
 Helaey, Patsy, (2005), Collaborative Planning: Shaping Places in Fragmented Societies. London & New York: Plagrave Macmillan, 2nd edition.
Nademi, Younes(2017),”The resource curse and income inequality in Iran”, springer, Published online, April.28. 
 Tansuchat, Roengchai, Chang, ChiaLin and McAleer, Michael. (2010). “Crude Oil Hedging Strategies Using Dynamic Multivariate GARCH” CIRJE Discussion Papers, CIRJEF704, http://www.e.utokyo.ac.jp/cirje/research/03research02dp.
Omgba, Luc Desire, (2009), On the Duration of Political Power in Africa: The Role of Oil Rents, Comparative Political Studies 42(3): 41636.
 Usui, Norio(1997), «Dutch disease and policy adjustments to the oil boom: a comparative study of Indonesia and Mexico» Resources Policy, vol. 23, issue 4.  
 Wang, Yudong &Wu, Chongfeng & Yang, Li (2014). Oil price shocks and agricultural commodity prices, Energy Economics.
https://www.worldbank.org/en/country/iran/overvie،Iran’s Economic Update  April 2021. One Hundred Years of Oil Income and the Iranian Economy: A Curse or a Blessing?