مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

جایگاه تنظیم‌گری در ساختار حکمرانی بخش انرژی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه اقتصاد برق و انرژی، پژوهشگاه نیرو
2 دانشجوی دکتری مدیریت قراردادهای بین المللی نفت و گاز دانشگاه امام صادق (ع)، پژوهشگر پژوهشکده مطالعات فناوری
3 پژوهشگر گروه اقتصاد دانش‌بنیان، پژوهشکده مطالعات فناوری
چکیده
بخش انرژی به‌دلیل دارا بودن شبکۀ خطوط انتقال و توزیع در برق،گاز و نفت، یکی از مهم‌ترین صنایع شبکه‌ای به شمار می‌آید. از آنجایی که ویژگی شبکه منجر به انحصار طبیعی می‌شود، لذا در بیشتر کشورها این صنایع به‌صورت انحصاری توسط دولت مدیریت می‌شدند. بعد از 1980، تغییری بنیادین در مدیریت این صنایع مبنی بر اینکه آن‌ها به‌صورت کامل، انحصاری نیستند و از اجزای متفاوتی تشکیل شده‌اند، به وجود آمد و همین زمینۀ تغییر ساختار حکمرانی آن‌ها را با محوریت نهادهای تنظیم‌گر در تفکیک امور سیاست‌گذاری از تصدی‌گری، به‌منظور بهبود نظام حکمرانی فراهم کرد.

این مقاله از طریق روش تحلیلی‌ـ‌توصیفی به استخراج چارچوبی نظری در راستای جایگاه نهادهای تنظیم‌گر در ساختار حکمرانی انرژی و نیز بررسی مطالعۀ تجربی کشور چین پرداخته است. همچنین بخش دیگری از مقاله، از طریق روش مطالعۀ موردی به تجزیه و تحلیل ساختار حکمرانی انرژی ایران با محوریت نهادهای تنظیم‌گر اختصاص یافته است. نتایج این مقاله نشان می‌دهد که وجود نگاه تدریجی در کشور چین، توانسته مسیر تفکیک وظایف سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری و تصدی‌گری از یکدیگر را هموارتر سازد و چنین تفکیکی طی یک دورۀ بلندمدت رخ داده است و همین امر منجر به بهبود نظام حکمرانی در حوزۀ انرژی این کشور شده است. به نظر می‌رسد به‌کارگیری چنین رویکردی در بخش انرژی ایران با ایجاد نهاد تنظیم‌گریِ مشاوره‌ای، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر به شمار می‌آید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
باقری، محمود و مرتضی اصغرنیا. 1392.  انحصار و رقابت؛ تأملی بر لزوم فعالیت نهادهای تنظیم‌کننده مقررات بخشی. فصلنامه اندیشه‌های حقوق خصوصی.
ساردوئی‌نسب، محمد و هادی قائمی. 1400. حقوق انرژی برق؛ مطالعه تطبیقی با حقوق اتحادیه اروپا. انتشارات دانشگاه تهران.
سرمد، زهره، عباس بازرگان و الهه حجازی. 1376. روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. تهران، نشر آگه.
شاوردی، مرضیه و امیر ناظمی. 1396. مروری بر سیاست‌گذاری نوآوری در چین. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، دوره 7، شماره 24.
عظیم زاده آرانی، محمد. 1397. جایگاه تنظیم‌گری در فرایند خصوصی‌سازی صنعت گاز، مطالعه موردی: بازار گاز ایران. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، دوره 8، شماره 29
عظیم‌زاده آرانی، محمد. 1401. مقدمه‌ای بر تنظیم‌گری و اقتصاد ملی؛ واکاوی تنظیم‌گری در بخش انرژی و صنعت گاز ایران. چاپ اول. تهران: نشر نهادگرا. 
عظیم‌زاده آرانی، محمد و محمدامیر ریزوندی. 1402. جایگاه تنظیم‌گری در صنعت نفت و گاز ایران: مسیر طی‌شده، چالش‌های پیش‎‌رو و ارا‌ئۀ راهکار سیاستی. همایش اقتصاد ایران، اصلاح ساختارها، رفع ناترازی‌ها و نقش آفرینی نوین در عرصه بین‌الملل.
عظیم‌زاده آرانی، محمد و محسن کجوری نفت‌چالی.1403. فرایند اصلاحات بخش برق در چین و توصیه‌های سیاستی برای ایران. پژوهشنامه اقتصادی، در دست انتشار.
کریمی، محمدصادق. 1395. آسیب شناسی و ارائه راهکارهای توسعه صنعت بالادستی نفت در ایران. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، دوره 6، شماره 21.
مرزبان، احسان، مهدی محمدی، علی اصغر پورعزت، و سید فرید قادری. 1397. آیندۀ حکمرانی در عرصۀ تسهیلات عام‌المنفعه: عوامل کلیدی و روندهای نوظهور (مطالعه موردی: توزیع انرژی برق). مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، دوه 8، شماره 27.
نوروزی، محمد و میثم پیله‌فروش. 1397. درباره تشکیل وزارت انرژی: دلایل عدم موفقیت شورای عالی انرژی. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
نیلی، مسعود و همکاران .1389. بررسی مبانی نظری و تجربی خصوصی‌سازی بخش توزیع نیروی برق. تهران: پژوهشکده مطالعات اقتصادی و صنعتی دانشگاه صنعتی شریف.
References
Bayless, Charles E. 1994. Less Is More: Why Gas Turbines Will Transform Electric Utilities. Public Utilities Fortnightly 132 (22): 21–25.
Brown, D. 2004. The Social Cost of Monopoly Power. Yale University Cowls Foundation.
Brown Ashley C., Jon Stern, and Bernard Tenenbaum. 2006. Handbook for Evaluating Infrastructure Regulatory Systems. The World Bank Washington, D.C.
Chen, D., Chen, S., Jin, H., & Lu, Y. 2020. The impact of energy regulation on energy intensity and energy structure: Firm-level evidence from China. China Economic Review, 59, 101351.
Dunne, N. 2015. Competition Law and Economic Regulation: Making and Managing Markets. Cambridge University Press.
Finon, D., Midttun, A. (Eds.). 2004. Reshaping of European electricity and gas industry: regulation, markets and business strategies. Research Report 2/2004. Norwegian School of Management, Sandvika.
Golove, W. H. & Joseph H. Eto. 1996. Market Barriers to Energy Efficiency: A Critical Reappraisal of the Rationale for Public Policies to Promote Energy Efficience. Energy & Environment Division Lawrence Berkeley National Laboratory University of California Berkeley, California 94720.
Greenberg, M. 2009. Energy sources, public policy, and public preferences: Analysis of US national and site-specific data. Energy policy, 37(8), 3242-3249.
Jamasb, T., Nepal, R., Timilsina, G., & Toman, M. 2014. Energy sector reform, economic efficiency and poverty reduction, Discussion Papers Series 529, School of Economics, University of Queensland, Australia.
Kahn, Alfred E. 1988. The Economics of Regulation: Principles and Institutions. Cambridge, MA: The MIT Press.
Lin, L.-W. 2013. State Ownership and Corporate Governance in China: An Executive Career Approach. Columbia Business Law Review, 2013, 743-800.
Lisbona Romeiro, Diogo, Amorim, Livia. 2022. Waves of regulatory reforms and winds of uncertainties in the Brazilian natural gas industry. Compet. Regul. Netw. Ind. 17835917221102892.
Manuela, M. 2006. the Origins of The Concept Of Natural Monopoly. University of Salento, Lecce, Italy
Mathias, Melissa Cristina, Szklo, Alexandre. 2007. Lessons learned from Brazilian natural gas industry reform. Energy Policy 35 (12), 6478–6490.
Mulder, M. 2020. Regulation of Energy Markets: Economic Mechanisms and Policy Evaluation. (1 ed.) (Lecture Notes in Energy; Vol. 80). Springer International Publisher. https://doi.org/10.1007/978-3-030-58319-4.
Ngan, H.W. 2010. Electricity regulation and electricity market reforms in China, Energy Policy, Volume 38, Issue 5.
OECD. 2011. Regulatory Policy and Governance: Supporting Economic Growth and Serving the Public Interest, OECD Publishing.
OECD. 2002. Restructuring Public Utilities for Competition.
Patricia I. Vásquez. 2016. Argenina’s Oil and Gas Sector: Coordinated Federalism and The Rule of Law, Wilson Center.
Paul E. Dodds, Will McDowall, The future of the UK gas network, Energy Policy, Volume 60, 2013,, Pages 305-316,. ISSN 0301-4215,
Rafael González-López, Mario Giampietro. 2018. Relational analysis of the oil and gas sector of Mexico: Implications for Mexico’s energy reform, Energy, Volume 154,. Pages403-414,, ISSN 0360-5442.
Rodriguez, Pardina, Martin and Schiro  Julieta. 2018. Taking Stock of Economic Regulation of Power Utilities in the Developing World : A Literature Review. Policy Research Working Paper;No.8461. World Bank, Washington, https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/29890 License: CC BY 3.0 IGO
Santa Jr, D. F., & Beneke, P. J. 1993. Federal Natural Gas Policy and the Energy Policy Act of 1992. Energy LJ, 14, 1.
Steiner, F. 2001. Regulation, industry structure and performance in the electricity supply industry.OECD Economic Studies, No. 32.
Valadkhani, A., Nguyen, J., & Smyth, R. 2018. Consumer electricity and gas prices across Australian capital cities: Structural breaks, effects of policy reforms and interstate differences. Energy Economics, 72, 365-375.
Xu, S., Chen, W. 2006. The reform of electricity power sector in the PR of China. Energy Policy 34, 2455–2465. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2004.08.040
Yin, R. K. 2003. Case study research: design and methods. 3rd ed. Thousand Oaks, Calif., Sage Publications.
دوره 14، شماره 53 - شماره پیاپی 53
مخصوص ویژه‌نامه الگوهای سیاستی ارتقای انسجام نظام تصمیم‌گیری در هیات وزیران و جایگاه سازمان‌های مشاوره سیاستی
زمستان 1403
صفحه 54-80