مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

بایسته‌های ارزیابی اجرای مقررات؛ راهکار ارتقای کیفیت نظام مقررات‌گذاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری حقوق عمومی دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق عمومی دانشگاه امام صادق، تهران، ایران
3 دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم شناسی دانشکده حقوق دانشگاه امام صادق، تهران، ایران
چکیده
عدم اجرای مقررات یا دست کم اجرای ناقص آن‌ها یکی از اصلی‌ترین چالش‌های نظام مقرره‌گذاری کشور محسوب می‌شود. در این زمینه هرچند مقررات‌گذاری شرط لازم عمل به تکالیف قانونی تلقی می‌شود اما شرط کافی نیست و آغاز راه اجرای مفاد قانونی محسوب می‌شود. آنچه این فرآیند را تکمیل می‌کند و موجبات اجرایی شدن مقررات و افزایش کارآمدی نظام مقررات‌گذاری را فراهم می‌آورد، انجام فرآیند «ارزیابی اجرای مقررات» است. در این زمینه سؤال اصلی پژوهش حاضر به تعیین بایسته‌های ارزیابی اجرای مقررات و نحوه کاربست آن در مقررات مصوب هیأت وزیران اختصاص دارد. یافته‌های این پژوهش با اتخاذ روش توصیفی- تحلیلی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و مصاحبه‌های نخبگانی بیانگر آن است که در میان مراجع زیرمجموعه قوه مجریه، ضمن آنکه «دفتر هیئت دولت» مناسب‌ترین مرجعی است که به نحو بهینه می‌تواند عهده‌دار این امر گردد و تمامی دستگاه‌ها و وزارتخانه‌های دولت را گرد هم آورده و موضوعات را از جنبه‌های مختلف آن مورد بررسی و ارزیابی قرار دهد، کاربست اجرای این فرآیند مستلزم رعایت مؤلفه‌ها و بایسته‌هایی چون تعیین دستگاه‌ها مخاطب اجرای مقررات، تبدیل احکام مقررات به شاخصه‌ها و معیارها، تعامل با ذینفعان و مخاطبین اجرای احکام و تکالیف، طراحی چک لیست اختصاصی متناسب با هر مقرره، لزوم ارسال و دریافت گزارش‌ها و مستندات عملکرد، انتشار گزارش‌های ارزیابی اجرای مقررات و در نهایت ارائه راهکارهای اصلاحی مختلف به منظور ارتقاء کیفیت مقررات و در عین حال عینیت‌یافتن آن‌ها در عالم واقع است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
آزادانی، محمد، چارچوب ارزیابی تأثیرات در تدوین و تنظیم سیاست‌ها، لوایح و مقررات، تهران: اداره چاپ و انتشارات معاونت تدوین، تنقیح وانتشار قوانین و مقررات، چاپ اول، 1395.
امامی، محمد و کوروش استوار سنگری، 1391، حقوق اداری، چاپ اول، جلد 2، تهران: میزان.
انصاری، باقر، 1397، حق دسترسی به اطلاعات، آزادی اطلاعات، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
آئینه‌نگینی، حسین، 1395، کلیدواژه «مقررات» در قانون اساسی؛ از مفاهیم تا مصادیق، چاپ 1، تهران: انتشارات خرسندی.
بابایی، سحر، 1403، طراحی نظام خط‌مشی‌پژوهی در حکمرانی داده‌محور، فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، دوره 14، شماره 51.
پدرام، سعید، 1382، راهنمای سیاستگذاری در قانونگذاری: بررسی الگوی ارزیابی تأثیرات قانون، فصلنامه مجلس و پژوهش، شماره 40، صفحه 217-240.
رضایی‌زاه، محمد جواد، 1385، حقوق اداری 1، چاپ 1، تهران: میزان.
زرشکن عابد، لیلا، 1387،  ارزیابی تأثیرات قانون، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
سلیم، علی و همکاران، 1403، ارائه الگوی سیاستی به‌منظور ارتقای انسجام نظام تصمیم‌گیری در هیات وزیران مطالعه موردی: دفتر هیات دولت، فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، دوره 14، شماره 51.
طباطبایی مؤتمنی، منوچهر، 1386، حقوق اداری، چاپ 13، تهران: سمت.
فریادی،‌ مسعود،‌ 1389، سازوکار حقوقی ارزیابی آثار مقرراتگذاری در نظام حقوقی ایران، تهران: معاونت تحقیقات،‌ آموزش و حقوق شهروندی.
قاضی نوری، سید سپر و فراز کیش، مهدیه، 1397، الگوی ارزیابی ملی علم، فناوری و نوآوری براساس شاخص‌های کارایی، اثربخشی و سودمندی، فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، دوره 8، شماره 27.
کرکپاتریک، کالین و پارکر، دیوید، 1395، ارزیابی آثار مقررات گذاری به سوی مقررات گذاری بهتر (مجموعه مقالات)، مترجم باقر انصاری و همکاران، چاپ اول، تهران: خرسندی.
کلانتری، اسماعیل و غلامعلی منتظر، 1395، مفاهیم، رویکردها و روش‌های نگاشت نهادی (با تأکید بر مطالعات نظام نوآوری)، فصلنامه رهیافت، شماره 62.
لوئیس مدر، «ارزیابی تأثیرات: ارزیابی تأثیرات: به سوی ارتقای کیفی قانونگذاری»، گفتارهایی در قانون و قانونگذاری، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1390.
مرکز مالمیری، احمد، 1400، گزارش پژوهشی ارزیابی تأثیرات قانون در ایران؛ ملزوماًًت اجرای ارزیابی تأثیرات اقتصادی پیشینی، شماره مسلسل 17830.
.................................، 1400، ملاحظاتی در انجام فرایند ارزیابی تأثیرات پیشینی قانون در ایران، فصلنامه حقوق اداری، شماره 26، صفحه 195-217
.................................، 1393، نسبت ارزیابی تأثیرات و ارزیابی اجرای قانون؛ بررسی موردی گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در دوره هشتم، تهران: مجلس شورای اسلامی.
.................................، 1391، آسیب‌شناسی ارزیابی اجرای قانون؛ بررسی موردی ارزیابی‌های انجام‌شده توسط مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی اسلامی در دوره هشتم، ، شماره مسلسل 12450
مزروعی ابیانه، یحیی و علی عبدالاحد، 1402، نظام حقوقی حاکم بر شوراهای اداری درون قوه مجریه، آسیب‌شناسی و ارائه الگوی مطلوب، فصلنامه دانش حقوق عمومی، شماره 40، صفحه 185-211
مکارم،‌ روح الله، 1400، آسیب‌شناسی ارزیابی پیشینی و پسینی تأثیرات قوانین بر اساس شاخصه‌های ارزیابی شایسته در نظام حقوقی ایر ان؛ مطالعه موردی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.
موسی‌زاده، رضا، 1389، حقوق اداری (2-1)، چاپ 12، تهران: میزان.
واعظی، سیدمجتبی، 1392، گستره مفهومی قوه مجریه در حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، مجموعه مقالات همایش قوه مجریه در حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: معاونت تدوین تنقیح و انتشار قوانین و مقررات.
وکیلیان، حسن، 1390، راهکارهای اعمال نظارت بر اجرای قوانین، گفتارهایی در قانون و قانونگذاری، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
وکیلیان، حسن، 1402، قانونگذاری خوب؛ مبانی، شاخص‌ها و ابعاد، تهران: مرکز پژوهش‌های اتاق ایران.
References
John F. Morrall III, An Assessment of the US Regulatory Impact Analysis Programme, in OECD, Regulatory Impact Assessment, Best Practice in OECD Countries, OECD, 1997, p72 
Ulrich, Karpen, Efficiency, Effectiveness, Efficiency: From Judicial to Managerial Rationality, in Rational Lawmaking under Review, Klaus Meßerschmidt, Switzerland, Springer, 2016
دوره 14، شماره 53 - شماره پیاپی 53
مخصوص ویژه‌نامه الگوهای سیاستی ارتقای انسجام نظام تصمیم‌گیری در هیات وزیران و جایگاه سازمان‌های مشاوره سیاستی
زمستان 1403
صفحه 32-53