مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

ارزیابی راهبردی ناترازی انرژی خانوارها با رویکرد نمونه‌گیری خودگردان خوشه‌ای و ارائه مدل سیاستی تلفیقی: مطالعه موردی استان سمنان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاندار سمنان، استانداری سمنان، سمنان، ایران.
2 معاون رئیس جمهور، رئیس سازمان بهینه سازی و مدیریت راهبردی انرژی، تهران، ایران.
3 استاد، دانشکده مهندسی مکانیک، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران.
4 استاد، دانشکده مهندسی عمران، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران.
5 دانشیار، دانشکده ریاضی، آمار و علوم کامپیوتر، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران.
6 معاون عمرانی، استانداری سمنان، سمنان، ایران.
چکیده
یارانه‌های انرژی همواره به‌عنوان ابزاری کلیدی برای کاهش فشار هزینه‌ای خانوارها به‌کار گرفته شده‌اند. با این حال، انحراف از الگوهای تعیین‌شده و مصرف فراتر از آستانه‌ها در بخش خانگی، به اتلاف منابع و تشدید ناترازی می‌انجامد. این پژوهش با تمرکز بر خانوارهای شهری، روستایی استان سمنان، ابتدا اطلاعات خانوار و ویژگی‌های ساختمان را در قالب یک طرح نمونه‌گیری چندمرحله‌ای خوشه‌ای و پیمایش میدانی گردآوری کرد و سپس با لینک‌کردن رکوردهای پیمایش به داده‌های شرکت‌ توزیع برق و گاز، مصرف واقعی برق و گاز سال ۱۴۰۳ استخراج نمود، آن‌گاه میزان انطباق مصرف با آستانه‌های سرانه ملی ارزیابی شد. علاوه بر محاسبه شاخص انحراف از آستانه، برای سنجش پایداری برآوردها، نمونه‌گیری خودگردان خوشه‌ای به‌کار گرفته شد و توزیع تجربی نرخ موفقیت تحت سه سناریوی سیاستی استخراج گردید. نتایج نشان می‌دهد در وضعیت پایه حدود ۵۵ درصد خانوارها در محدوده آستانه قرار دارند. این مقدار با فرض کاهش ۲۰ درصدی مصرف به حدود ۶۶ درصد و در سناریوی ترکیبی افزایش ۳۰ درصدی آستانه همراه با کاهش ۲۰ درصدی مصرف به حدود ۷۶ درصد می‌رسد. همچنین، نتایج مدل لوجیت نشان می‌دهد ناهمگنی موفقیت بیش از همه با عوامل کالبدی ، اقلیمی و بعد خانوار مرتبط است. جمع‌بندی سیاستی پژوهش آن است که بهبود انطباق با آستانه، صرفاً با توصیه‌های فنی محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند طراحی هم‌زمان انگیزه‌های مالی و اجتماعی، ابزارهای رفتاری مقیاس‌پذیر و سازوکارهای تنظیمی مبتنی بر آستانه واحد است تا خانوارها به‌صورت خودانگیخته، البته با تمهیدات حمایتی حداقلی برای گروه‌های آسیب‌پذیر به اصلاح رفتار مصرف و سرمایه‌گذاری در بهره‌وری انرژی ترغیب شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
باجووند، بهزاد، ۱۴۰۱، فنون تسهیلگری و جلب مشارکت مردمی در پروژه‌های ملی،‌ انتشارات ارسطو. شورای اقتصاد، اصلاحیه مصوبه شماره 509258 مورخ 26/9/1399.
صابری،‌ علی و ظفریان ریگکی،‌ حبیب‌الله. (۱۴۰۲).  ناترازی گاز طبیعی در کشور:‌چارچوب راهکارهای پیشنهادی،‌ گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۳۱ (۱۰)،‌ ۱۹۵۲۹.
عظیم‌زاده آرانی، محمد، طهماسبی بلوک آباد، رضا، (1403)، بررسی نقش ساختار حکمرانی بخش گاز در حل چالش ناترازی، (مطالعه موردی: کشورهای منتخب)، مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 52،  129 -155.
عظیم‌زاده آرانی، محمد، طهماسبی بلوک آباد، رضا، ریزوندی، محمدامیر، (1403)، جایگاه تنظیم‌گری در ساختار حکمرانی بخش انرژی ایران، مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 53،  80 -55.
کاظمیان، فرزانه، (1401)، راهنمای تسهیلگری ویژه تسهیلگران توسعه روستایی، نشر آموزش کشاورزی.
مرکز پژوهش‌های مجلس (1404). ارزیابی عملکرد برنامه هفتم پیشرفت تا پایان شهریور 1404، فصل 9 -انرژی.
موسوی، ‌سیده مریم و شریفی، رضا. (۱۴۰۳). پایش شاخص‌های کلان بخش برق: سال ۱۴۰۲،‌ گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۳۲ (۶)،‌ ۳۱۰۲۰۰۱۶.
موسوی،‌ سیده مریم،‌ رمضانی،‌ ایمان و شریفی،‌ رضا. (۱۴۰۲). بررسی وضعیت مصرف و نظام تعرفه گذاری برق در بخش خانگی، گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۳۱ (۱۲)،‌ ۱۹۶۸۹.
همایون، محمدباقر، سقاب اصفهانی، اسماعیل، حیدری، حمید، سوهانکار، امیرحسین، میری لاریمی، سید مجید، اکبری، محمدرضا . (1403).  اصلاح نظام یارانه‌های انرژی ایران با معرفی رویکرد جدید بازتوزیع یارانه‌های انرژی؛ مطالعه موردی حامل‌های برق و گاز طبیعی،  مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 52،  45-15.
Refrences
Abrahamse, W., Steg, L., Vlek, C., and Rothengatter, J. A. (2005). Encouraging sustainable household energy use: A review of intervention studies*. Journal of Environmental Psychology, 25, 291-273.
Allcott, H., & Rogers, T. (2014). The short-run and long-run effects of behavioral interventions: Experimental evidence from energy conservation. American Economic Review, 104(10), 3003–3037.
Carrus G, Tiberio L, Mastandrea S, Chokrai P, Fritsche I, Klöckner CA, Masson T, Vesely S, Panno A. Psychological Predictors of Energy Saving Behavior: A Meta-Analytic Approach. Front Psychol. 2021 Jun 24;12:648221. doi: 10.3389/fpsyg.2021.648221. PMID: 34248747; PMCID: PMC8265205. 
‎Davison A‎. ‎C.‎, ‎Hinkley D‎. ‎V‎. ‎(1997)‎. ‎Bootstrap methods and their application (Vol‎. ‎1)‎. ‎New York‎, ‎NY‎: ‎Cambridge University Press‎.
‎Efron B‎. ‎(1979)‎. ‎Bootstrap methods‎: ‎Another look at the jackknife‎. ‎Annals of Statistics‎, ‎7‎, ‎1-26‎.
‎Efron B.‎, ‎Tibshirani R‎. ‎J‎. ‎(1994)‎. ‎An introduction to the bootstrap‎. ‎Boca Raton‎, ‎FL‎: ‎CRC press‎.
Faryadras, A., Tahmasebiashtiani, S., Kasiri, M., &Mirnezami, S. R. (2025). Transforming energy landscape: A scenario-based robust planning strategy for addressing energy imbalance in Iran by 2035, Energy Strategy Reviews, 61, 101817, https://doi.org/10.1016/j.esr.2025.101817.
Fawcett‎, ‎T‎. ‎(2006)‎. ‎An introduction to ROC analysis‎. ‎Pattern Recognition Letters‎, ‎27(8)‎, ‎861–874‎. 
Gillingham, K., Rapson, D., and Wagner, G. (2016). The rebound effect and energy efficiency policy. Review of Environmental Economics and Policy, 10(1), 68–88.
‎Harasheh‎, ‎M‎. ‎(2016)‎. ‎Forecasting The Italian Day-Ahead Electricity Price Using Bootstrap Aggregation Method‎. ‎EUROPEAN SCIENTIFIC JOURNAL‎, ‎12(28)‎, ‎51-76‎. 
Huang‎, ‎F‎. ‎L‎. ‎(2018)‎. ‎Using cluster bootstrapping to analyze nested data with a few clusters‎. ‎Educ Psychol Meas‎, ‎78(2)‎, ‎297-318‎.
International Energy Agency. (2022). Energy efficiency 2022. IEA. https://www.iea.org/reports/energy-efficiency-2022.
Jiang L, Ding B, Shi X, Li C, Chen Y., (2022), Household Energy Consumption Patterns and Carbon Emissions for the Megacities—Evidence from Guangzhou, China. Energies. 15(8):2731.
‎Lahiri‎, ‎S‎. ‎N‎. ‎(2003)‎. ‎Resampling Methods for Dependent Data‎. ‎Springer‎. 
Mamipour, S., Ghahremani, M., Malfuzi, A., & Motahar, S. A., (2025). Analyzing the consequences of postponing electricity subsidy reforms in Iran: A retrospective study, Energy Strategy Reviews, 62, 101889. https://doi.org/10.1016/j.esr.2025.101889.
‎Menzel‎, ‎K‎. ‎(2021)‎. ‎Bootstrap with cluster-dependence in two or more dimensions‎. ‎Econometrica‎, ‎89(5)‎, ‎2143-2188‎.
Mundaca, L., Zhu, X., Hackenfort, M., (2022), Behavioural insights for sustainable energy use. Energy Policy, 171, 113292.
‎Pelaez‎, ‎R.‎, ‎Aneiros‎, ‎G.‎, ‎and Vilar‎, ‎J‎. ‎M.‎, ‎(2024)‎. ‎Bootstrap prediction regions for daily curves of electricity demand and price using functional data‎, ‎International Journal Electrical Power and Energy Systems‎, ‎162‎, ‎110244‎.
Raei, H., Maleki, A., and Farajzadeh, Z. (2024). Analysis of energy policy reform in Iran: Energy and emission intensity changes. Economic Analysis and Policy, 81, 1535–1557.
Youden‎, ‎W‎. ‎J‎. ‎(1950)‎. ‎Index for rating diagnostic tests‎. ‎Cancer‎, ‎3(1)‎, ‎32–35‎.
‎Fluss‎, ‎R.‎, ‎Faraggi‎, ‎D.‎, ‎and Reiser‎, ‎B‎. ‎(2005)‎. ‎Estimation Of The Youden Index And Its‎ Associated Cutoff Point‎. ‎Biometrical Journal‎, ‎47(4)‎, ‎458-472‎. Doi:10.1002/Bimj.200410135‎.