مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی

تحلیل وضعیت حضور صنعت تلکام ایران در زنجیره ارزش جهانی و سناریوهای پیشرو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه علم و صنعت ایران
2 استادیار دانشکده مدیریت اقتصاد و مهندسی پیشرفت/ دانشگاه علم و صنعت ایران
چکیده
صنعت تلکام، به‌عنوان زیرساخت بنیادین اقتصاد دیجیتال، نقش تعیین‌کننده‌ای در توسعه نوآوری، ارتقای بهره‌وری و گسترش اقتصاد داده‌محور دارد. این پژوهش با هدف تحلیل جایگاه ایران در زنجیره ارزش جهانی صنعت تلکام و تبیین مسیرهای آینده آن با رویکرد آینده‌پژوهی انجام شده است. روش پژوهش کیفی و اکتشافی بوده و داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با خبرگان حوزه‌های سیاست‌گذاری و اپراتوری این صنعت گردآوری شده است. تحلیل داده‌ها به روش تحلیل مضمون و در شش گام اصلی انجام گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد ایران در زنجیره ارزش جهانی تلکام، عمدتاً در حلقه‌های مصرف و خدمات نهایی فعال است و در حوزه‌های طراحی، تحقیق و توسعه و استانداردسازی جهانی سهم محدودی دارد. محدودیت‌های نهادی، تحریم‌ها، ضعف سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و نبود تعامل ساختاریافته با نهادهای بین‌المللی از جمله عوامل کلیدی این وضعیت هستند. با این حال، فرصت‌هایی مانند توسعه فناوری‌های 5G و اینترنت اشیاء ، ظرفیت نیروی انسانی جوان، بازار داخلی گسترده و امکان ورود به زنجیره‌های منطقه‌ای، زمینه‌های بالقوه‌ای برای ارتقا فراهم کرده‌اند. بر اساس تحلیل پیشران‌ها و عدم‌قطعیت‌های بحرانی، سه سناریوی آینده برای صنعت تلکام ایران ترسیم شد: خیز فناورانه، پیوند هوشمند و گسست شبکه. نتایج نشان می‌دهد تحقق سناریوی «خیز فناورانه» مستلزم سیاست‌گذاری تسهیل‌گر، سرمایه‌گذاری هدفمند در تحقیق و توسعه و حضور فعال در همکاری‌های بین‌المللی است. در مقابل، سناریوی «گسست شبکه» بیانگر تداوم وضعیت موجود و تشدید وابستگی فناورانه است. بر این اساس، مجموعه‌ای از سیاست‌های پیشنهادی برای عبور از حلقه مصرف به حلقه‌های ارزش‌زای زنجیره جهانی ارائه شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
 اکبری، ا. خسروی، م.، محمودی، م.، عبدالحمید، م.، دانایی‌فرد، ح.، (1403). شناسایی و اولویتبندی موانع، چالش‌ها و پیامدهای حکمرانی داده‌محور از منظر به‌کارگیری هوش مصنوعی و فناوری‌های مبتنی بر داده در بخش عمومی. فصلنامه علمی مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 14(تابستان)، شماره 5. 
امینی، س.، و جبل‌عاملی، ع. (۱۳۹۸). آینده‌پژوهی در سیاست‌گذاری علم‌وفناوری: الزامات و چالش‌ها. فصلنامه سیاست‌گذاری علم‌وفناوری ایران، ۱۰(۴)، ۳۵-۵۲.
بنیادی نایینی، م. (۱۳۹۴). کاربرد آینده‌پژوهی در سیاست‌گذاری صنعتی ایران. فصلنامه چشم‌انداز مدیریت، ۵(۲)، ۱-۲۳.
خوبرو، م. ت و ابراهیمی، ر. (1398). عوامل کلیدی موفقیت در خط‌مشی‌گذاری بخش خدمات عمومی ایران. فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، ۳۲
صباغیان، رضا، ذاکری، امیر و نعمتی خانیکی، سمیرا . (1403). بررسی عوامل مؤثر بر ارتقاء صنعت چرم ایران در زنجیره ‌ارزش جهانی با تأکید بر قابلیت‌های فناورانه. بهبود مدیریت, 18(2), 74-102.
 doi: 10.22034/jmi.2024.451752.3082
فرتاش، ک. (۱۴۰۳). سیاست‌گذاری فناورانه در شرایط عدم قطعیت: چارچوبی برای تصمیم‌سازی آینده‌محور. فصلنامه سیاست‌گذاری علم‌وفناوری ایران، ۱۵،2، ۵-۲۴.
نجارزاده، ا.، رضوی، ع.، و شریفی، م. (۱۳۹۹). تحلیل جایگاه ایران در زنجیره ارزش جهانی فناوری اطلاعات و ارتباطات. پژوهش‌نامه اقتصادی، ۲۰(۲)، ۷۹-۱۰۲.
مرادی، ن.، موسوی، پ.، و ناصری، س. (۱۴۰۲). تحلیل تطبیقی سیاست‌های توسعه صنعت ارتباطات ایران و کشورهای شرق آسیا. فصلنامه مدیریت توسعه فناوری، ۸(۳)، ۱۱-۳۴.
میان‌آبادی، ح. (1404). سیاستگذاری آب: ضرورت مغفول‌مانده از تئوری تا اجرا. فصلنامه مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 54
هاشمی، حمیدرضا و ذاکری، امیر . (1403). شناسایی و ارزیابی ارتباط میان عوامل مؤثر بر صادرات از طریق استفاده از پلتفرم‌های دیجیتال در شرکت‌های ایرانی. بررسی‌های بازرگانی, 22(124), 89-112.
 doi: 10.22034/bs.2024.2008293.2827
Refrences
Bell, W. (2011). Foundations of futures studies: Human science for a new era (Vols. 1–2). Transaction Publishers.
Bishop, P., Hines, A., & Collins, T. (2007). The current state of scenario development: An overview of techniques. Foresight, 9(1), 5–25. https://doi.org/10.1108/14636680710727516
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Communications Regulatory Authority of Iran (CRA). (2023). Annual report on Iran telecommunications indicators and market statistics.
Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2018). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (5th ed.). Sage Publications.
Fredrick, S. (2015). Global value chain analysis: A primer. Duke University, Center on Globalization, Governance & Competitiveness (CGGC).
Gereffi, G. (1999). International trade and industrial upgrading in the apparel commodity chain. Journal of International Economics, 48(1), 37–70.
Gereffi, G. (2018). Global value chains and development: Redefining the contours of 21st century capitalism. Cambridge University Press.
Godet, M. (2001). Creating futures: Scenario planning as a strategic management tool. Economica.
Gordon, T. J., & Glenn, J. C. (2009). Futures research methodology (Version 3.0). The Millennium Project.
GSMA. (2024). The state of mobile internet connectivity report 2024. GSM Association.
GSMA Intelligence. (2023). The $400 billion opportunity for telecom operators in enterprise services. GSMA Intelligence.
GSMA Intelligence. (2024). The mobile economy 2024. GSM Association.
Heeks, R. (2020). ICT4D 3.0: Connecting ICTs to development goals. Information Technology for Development, 26(3), 1–19. https://doi.org/10.1080/02681102.2020.1795029
Humphrey, J., & Schmitz, H. (2002). How does insertion in global value chains affect upgrading in industrial clusters? Regional Studies, 36(9), 1017–1030. https://doi.org/10.1080/0034340022000022198
International Telecommunication Union (ITU). (2024). Trends in telecommunication reform 2024: Resilient digital futures. ITU Publications.
Kaplinsky, R., & Morris, M. (2019). A handbook for value chain research. Institute of Development Studies.
Ködding, P. (2023). Foresight-driven digital policy: Integrating anticipation into governance. Technological Forecasting and Social Change, 189, 122342. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2023.122342
Lee, K., & Heo, E. (2019). Technological catch-up and the role of innovation policy: Lessons from Korea and China. Research Policy, 48(9), 103–118. https://doi.org/10.1016/j.respol.2019.103118
Lee, K., & Lim, C. (2022). Dynamic capabilities and digital transformation: Evidence from Korea’s ICT policy. Asian Journal of Technology Innovation, 30(2), 156–173. https://doi.org/10.1080/19761597.2021.1954362
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
Najjarzadeh, A., Razavi, A., & Sharifi, M. (2020). The position of Iran in the global ICT value chain: A structural analysis. Iranian Journal of Economic Studies, 9(1), 63–88.
Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2022). OECD digital economy outlook 2022. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/3b1d6ae3-en
Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2023). Science, technology and innovation outlook 2023. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/1f045f46-en
PwC. (2025). Global telecommunications outlook 2025–2029. PricewaterhouseCoopers.
Schoemaker, P. J. H. (1995). Scenario planning: A tool for strategic thinking. Sloan Management Review, 36(2), 25–40.
Schwartz, P. (1991). The art of the long view: Planning for the future in an uncertain world. Doubleday.
Sturgeon, T. J. (2020). Upgrading strategies for the digital economy. Industrial and Corporate Change, 29(5), 1107–1124. https://doi.org/10.1093/icc/dtaa030
United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). (2025). Digital economy report 2025: Rewiring global value creation. United Nations.
van der Heijden, K. (2005). Scenarios: The art of strategic conversation (2nd ed.). Wiley.
Yrjölä, S., & Ahokangas, P. (2022). 6G and beyond: Scenarios for future telecom ecosystems. Futures, 137, 102924. https://doi.org/10.1016/j.futures.2022.102924