ایران – عربستان؛ طرح الگوی تنش زدایی با محوریت مناقشات منطقه ای

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری روابط بین الملل دانشگاه تربیت مدرس

2 استادیار روابط بین الملل دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

ایران و عربستان در طول تاریخ دو رقیب منطقه‌ای یکدیگر محسوب می‌شوند. بااین‌حال، از زمان حوادث بهار عربی و به‌خصوص اتفاقات مربوط به سوریه، بحرین و یمن، از یک‌سو، و عقد توافق برجام میان ایران و گروه 1+5 از سوی دیگر، این رقابت جنبۀ خصومت پیدا کرده و به قطع روابط دیپلماتیک میان دو کشور نیز انجامیده است. نویسندگان این پژوهش دلیل اصلی تقابل میان دو کشور را مسائل عینی و ناشی از عوامل ژئوپلیتیک و منافع منطقه‌ای دانسته و عوامل غیرمادی همچون هویت و ایدئولوژی را تنها تشدیدکنندۀ این تقابل ذکر کرده‌اند. به این‌ترتیب، مهم‌ترین عامل در کاهش تنش میان ایران و عربستان را تفاهم دربارۀ منافع منطقه‌ای و ژئوپلیتیک برمی‌شمارد. مذاکره میان دو کشور برای به رسمیت شناختن حوزۀ نفوذ یکدیگر در منطقۀ می‌تواند گام نخست برای تنش‌زدایی باشد. به این منظور، نویسندگان پیشنهاد می‌کنند ایران با اولویت بخشیدن به حل برخی بحران‌ها (همچون سوریه و عراق) و عربستان با اولویت بخشیدن به حل بحران بحرین و یمن، نفوذ یکدیگر در این کشورها را به رسمیت بشناسند و به حل‌وفصل مناقشات مذکور بپردازند. میانجیگری عمان میان دو کشور می‌تواند زمینه‌ساز آغاز مذاکرات مربوط باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیمی، نبی‌الله. 1394. «سلفیه وهابی؛ تمایزهای هویتی عربستان سعودی و ایران». فصلنامۀ مطالعات ملی. سال 16. شمارة 3. صص 145ـ160.

ابراهیمی، شهروز، محمدرضا صالحی و مهدی پارسایی. 1391. «بررسی واکنش‌های آمریکا و عربستان به خیزش مردمی در بحرین (2011-2012)». فصلنامۀ تحقیقات سیاسی و بین‌المللی. شمارۀ 10. صص 111ـ142.

ابوالحسن شیرازی، حبیب‌الله. 1394. «میزان‌سنجی تأثیر عنصر رقابت بر جنگ‌های نیابتی ایران و عربستان». فصلنامۀ پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام. سال 5. شمارۀ 1. صص 77-102.

ازغندی، علیرضا. 1381. سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. تهران: نشر قومس. چاپ 1.

ازغندی، علی‌رضا و مهدی آقا علیخانی 1392. «بررسی عوامل منطقه‌ای واگرایی در روابط ایران و عربستان (1384-1390)». فصلنامۀ سیاست. دورۀ 43. شمارۀ 2. صص 225-243.

جعفری ولدانی، اصغر. 1385. «ایران و مصر: از رقابت تا همکاری». اطلاعات سیاسی و اقتصادی. شمارۀ 231-232. صص 18-33.

ساعی، احمد و مهدی علیخانی. 1392. «بررسی چرخۀ تعارض در روابط جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی با تأکید بر دورۀ 1384-1392». فصلنامۀ علوم سیاسی. سال 9. شمارۀ 22. صص 103-129.

صادقی اول، هادی، جعفر نقدی عشرت‌آباد و امیرهوشنگ میرکوشش. 1394. «تحلیل روابط ایران و عربستان سعودی از منظر نظریۀ واقع‌گرایی انگیزشی (1384-1394)». فصلنامۀ تحقیقات سیاسی و بین‌المللی. شمارۀ 25. صص 129-160.

غرایاق زندی، داوود. 1395. «دورنمای رابطۀ جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی: سناریوهای محتمل». فصلنامۀ علوم سیاسی. سال 19. شمارۀ 73. صص 101-128.

فولر، گراهام. 1373. قبلۀ عالم. ترجمه عباس مخبر. تهران: نشر مرکز.

ملکی، عباس و مینا زند. 1372. «امنیت ملی و امنیت دسته‌جمعی». در: مجموعه مقالات دومین سمینار خلیج فارس. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.

نجات، سیدعلی، سیده راضیه موسوی و محمدرضا صارمی. 1395. «راهبرد عربستان سعودی و جمهوری اسلامی ایران در قبال بحران یمن». فصلنامۀ مطالعات روابط بین‌الملل. سال 9. شمارۀ 33. صص 137-179.

نیاکوئی، سیدامیر و علی‌اصغر ستوده. 1394. «ماهیت راهبرد عربستان سعودی علیه انقلاب اسلامی ایران در منازعات سوریه و عراق». پژوهشنامۀ انقلاب اسلامی. سال 4. شمارۀ 17. صص 95-110.

Adami, Ali and Najmieh Pouresmaeili. 2013. "Saudi Arabia and Iran: the Islamic Awakening Case". Iranian Review of Foreign Affairs. Vol 3. No 4. pp 153-178.

Addis, Casey L and et al. 2010. “Iran: Regional Perspectives and U.S. Policy”. Congressional Research Service. January 13. 2010.

Al-Bolushi, Maryam. 2016. "The effect of Omani-Iranian relations on the security of the Gulf Cooperation Council countries after the Arab Spring". Contemporary Arab Affairs. Vol 9. No 3. pp 383-399.

Alikhani, Mahdi & Mehdi Zakerian. 2016. "Study of Factors Affecting Saudi-Iranian Relations and Conflicts and Their Resulting Behavior Pattern". Journal of Politics and Law. Vol 9. No 7. pp 178-183.

Al Makhawi, Rashid. A. 1990. The Gulf Cooperation Council: A Study in Integration, Thesis submitted for the degree of Doctor of Philosophy of the University of Salford.

Bardají, R. L. 2016. "Religion, power and chaos in the Middle East". European View. Vol 15. No 1. pp 87-95.

Barzegar, Kayhan. 2015. "Why Iran wants to avoid conflict with Saudi Arabia". Middle East Eye. October 17, 2015.

Berman, I. 2015. Iran’s deadly ambition: The Islamic Republic’s quest for global power. New York: Encounter Books.

Berti, Benedetta & Yoel Guzansky. 2012. "Saudi Arabia and Qatar's Role in the Regional Efforts to Oust Assad", Atlantic Council. April 6, 2012.

Berti, Benedetta & Yoel Guzansky. 2014. "Saudi Arabia's Foreign Policy on Iran and the Proxy War in Syria: Toward a New Chapter?". Israel Journal of Foreign Affairs. Vol 8. No 3. pp 25-34.

Beehner, L. 2006. "Shia Muslims in the Middle East". Council of Foreign Relations. Available at: http://www.cfr.org/religion/shia-muslims-mideast/p10903

BP Statistical Review of World Energy. 2016. British Petroleum. June 2016.

Cohen, Saul Bernard. 2015. Geopolitics: The Geography of International Relations. Rowman & Littlefield, 3rd ed.

Chubin, S. and C. Tripp. 1996. Iran-Saudi Arabia Relations and Regional Order. New York: The International Institute for Strategic Studies.

Ehteshami, Anoushiravan. 2014. “Middle East Middle Powers: Regional Role, International Impact”. Uluslararası İlişkiler. Vol 11. No. 42. (Summer). pp 29- 49.

Ekhtiari Amiri, Reza & Ku Hasnita Ku Samsu. 2011. "Security Cooperation of Iran and Saudi Arabia". International Journal of Business and Social Science. Vol 2. No 16. pp 246-252.

Furtig, Henner. 2002. Iran's Rivalry with Saudi Arabia between the Gulf Wars. Ithaca Press.

Gause, F. Gregory. 2015. "Revolution and threat perception: Iran and the Middle East". International Politics. Vol 52. No 5. pp 637–645.

Halliday, F. 2005. The Middle East in International Relations: Power, Politics and Ideology. Cambridge: Cambridge University Press.

Hinnebusch, R. and A. Ehteshami. 2002. The Foreign Policies of Middle East States. United States of America: Lynne Rienner Publishers Inc.

Javad Heydarian, Richard. 2010. "Iran-Saudi Relations: Rising Tensions and Growing Rivalry". Foreign Policy in Focus. August 6, 2010. Available at:

http://fpif.org/iran-saudi_relations_rising_tensions_and_growing_rivalry/

Joshi, Shashank & Michael Stephens. 2013. "an Uncertain Futuer: Regional Responses to Iran’s Nuclear Programme". The Royal United Services Institute for Defence and Security Studies.

Juneau, Thomas. 2016. "Iran’s policy towards the Houthis in Yemen: a limited return on a modest investment". International Affairs. Vol 92. No 3. pp 647–663.

Mabon, S. 2013. Saudi Arabia and Iran: Soft Power Rivalry in the Middle East. New York: I.B. Tauris & Co Ltd.

Mohammad Nia, Mahdi and Abdolmajid Seifi. 2015. "The Ideational Nature of Iranian - Saudi Interactions". Iranian Review of Foreign Affairs. Vol 5. No 4. (Winter). pp 91-117.

Nasr, Vali. 2006. "When the Shiites Rise". Foreign Affairs. 2006 Jul 1. pp 58-74.

Nuruzzaman, M. 2012. "Conflicts between Iran and the Arab Gulf States: An Economic Evaluation". Strategic Analysis. Vol 36. No 4. pp 542-553.

Okruhlik, Gwenn. 2003. "Saudi Arabian-Iranian Relations: External Rapprochement and Internal Consolidation". Middle East Policy. Vol X. No 2. (Summer).

Ramazani. R. K. 1998. "The Emerging Arab-Iranian Rapprochement: Towards An Integrated U.S. Policy In The Middle East?". Middle East Policy. Vol 6. No 1. pp 45-62.

Salisbury, Peter. 2015. "Yemen and the Saudi –Iranian Cold War". Chatham House. February 2015.

Singh Roy, and et al. (2013) “Iran under Hassan Rohani: Imperatives for the Region and India”. IDSA Issue Brief. Retrieved from:

https://www.files.ethz.ch/isn/167574/IB_IranunderHassanRohani_WestAsiaCentre_190713.pdf

Wahid Hanna, Michael and Dalia Dassa Kaye. 2015. "The Limits of Iranian Power". Survival. Vol 57. No 5. pp 173-198.

Walt, Stephen. 1987. The origins of alliances. Cornell University Press.

Walt, Stephen. 2000. "Alliances: balancing and bandwagoning". In: C A Robert and R Jervis (eds), International politics: enduring concepts and contemporary issues. 4th ed. New York: HarperCollins. pp 96-103.

Walt, Stephen. 2009. "Alliances in a unipolar world". World Politics.

Vol 61. No 1. pp 86-120.

Wehrey, F.  And et al. 2009. Saudi-Iranian Relations since the fall of Saddam: Rivalry, Cooperation, and Implications for U.S. Policy. Santa Monica: RAND Publishing.