واکاوی تأثیر فرهنگ سیاسی بر ناپایداری توسعۀ سیاسی در ایران (1332-1320)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 استادیار گروه روابط بین‌الملل و علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا، اصفهان، ایران

چکیده

واکاوی علل و عوامل توسعه نایافتگی در مقطع اثرگذار 1320 تا 1332؛ مورد تأمل برخی از پژوهشگران بوده است، بیشتر آنان توسعه نایافتگی را از زاویه ریخت‌شناسی قدرت سیاسی و مداخلۀ خارجی مورد تأمل قرار داده‌اند؛ اما در پژوهش حاضر تلاش شده است تا به تأثیر نقایص و ناکارآمدی‌های فرهنگ سیاسی بر توسعه نایافتگی در نخستین دهۀ پسارضاشاه تا کودتای 28 مرداد 1332 پرداخته شود و با روش توصیفی- تحلیلی درصدد طرح این پرسش است که فرهنگ سیاسی چه اثراتی بر ناپایداری توسعۀ سیاسی ایران از اشغال ایران تا کودتای 28 مرداد داشته است؟
بررسی حاضر بر پایۀ این فرضیه نگاشته شده که تفردگرایی خودمحورانه و عدم تمایل به کار جمعی، فرهنگ آمریت و تابعیت، قانون‌گریزی، کیش شخصیت و قهرمان پرستی، خشونت، توهم توطئه و فضای ناامن و فرصت‌طلبانۀ سیاسی به‌عنوان برخی از عناصر فرهنگ سیاسی ایران در مقطع 1332-1320 که پیوسته در بررسی‌های تاریخی و آسیب شناسانه در مورد دلایل عدم ناپایداری توسعه سیاسی در مقطع موردنظر، مغفول مانده، در شمار عوامل بازدارندۀ توسعۀ سیاسی در آن برهۀ زمانی بوده است. بر پایۀ یافته‌های پژوهش، چنان چه فرهنگ سیاسی مردم و نخبگان حاکم در ایران در این بازۀ زمانی سازوکاری دموکراتیک داشت و به‌جای عناصر مخرب و واپس‌مانده یاد شده، دربرگیرنده مؤلفه‌های عقلانی و مدنی‌تری بود، جریان توسعۀ سیاسی در این مقطع، امکان بیشتری برای دوام و تعمیق می‌یافت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آبراهامیان، آرواند. 1387. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمد ابراهیم فتاحی. تهران:  نی.
آدلر، آلفرد. 1370 . روانشناسی فردی. ترجمه حسن زمانی. تهران: تصویر.
اشپربر، مانس. 1384. بررسی روانشناسی خودکامگی. ترجمه علی صاحبی. تهران: انتشارات روشنفکران و مطالعات زنان.
آوری، پیتر. 1371. تاریخ معاصر ایران. ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی. جلد 2. چاپ 2.  تهران: موسسه مطبوعاتی عطائی.
بختیار، شاپور. 1361. یکرنگی. ترجمه مهشید امیرشاهی. پاریس: خاوران.
بشیریه، حسین 1375، «ایدئولوژی و فرهنگ سیاسی گروه‌های حاکم در دوره پهلوی». فصلنامه نقد و نظر. شماره 7. صص. 74-85.
بشیریه، حسین. 1383. جامعه‌شناسی سیاسی و نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی. تهران: نی.
پهلوی، محمدرضا. 1350. مأموریت برای وطنم. چاپ 3. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
پهلوی، محمدرضا. 1356. به‌سوی تمدن بزرگ. تهران: کتابخانه پهلوی.
پهلوی، محمدرضا. 1391. پاسخ به تاریخ. ت‍رج‍م‍ه‌ ح‍س‍ی‍ن‌ اب‍وت‍راب‍ی‍ان‌. چاپ 11. تهران: زریاب.
تفقدی جامی، محمد. 1387. گذشته چراغ راه آینده است. تهران: ققنوس.
توکلی نیشابوری، نصرالله. 1393. آخرین سقوط آریاها. مریلند: ای بوکس.
خامه‌ای، انور. 1383. خاطرات دکتر انور خامه‌ای. تهران: هفته.
داد، کلمنت هنری، و دیگران. 1388. مراحل و عوامل و موانع رشد سیاسی. ترجمه عزت‌الله فولادوند. تهران: ماهی.
دوتوکویل، الکسی. 1347. تحلیل دموکراسی در امریکا. ترجمة رحمت‌الله مقدم مراغه‌ای. تهران: زوار.
دیبا، فریده. 1382. دخترم فرح. ترجمه الهه رئیس فیروز. تهران: به آفرین.
ذبیح، سپهر. 1364. ایران در دوره دکتر مصدق. ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی. تهران: عطار.
راجی، پرویز. 1374. خاطرات پرویز راجی (آخرین سفیر شاه در لندن): خدمتگزار تخت طاووس. ترجمه ح. ا. مهران. تهران: اطلاعات.
ریدر بولارد، ویلیام. 1362. شترها باید بروند. ترجمـه حسـین ابوترابیان. تهران: نشر نو.
زهیری، علیرضا. 1379. عصر پهلوی به روایت اسناد. قم: دفتر نشر معارف.
زونیس، ماروین. 1370. شکست شاهانه. ترجمه اسماعیل زندی و بتول سعیدی. تهران: نی.
ساعی، احمد. 1376. «ساختار توسعه‌نیافتگی»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی. سال 38. شماره 1225. صص. 141-164.
سریع القلم، محمود. 1390. اقتدارگرایی ایرانیان در عهد قاجار. تهران: فرزان روز.
سفری، محمدعلی. 1371. قلم و سیاست. تهران‌: نامک‌.
سنجابی، کریم. 1368. خاطرات سیاسی دکتر سنجابی. لندن: انتشارات جبهه ملیون.
شمسینی غیاثوند، حسن. 1383. «پهلوی‌ها و سلطانیسم ماکس وبر». ماهنامه زمانه. شماره 22. صص. 57-63.
علم، امیر اسدالله. 1373. گفت‌وگوهای من با شاه. چاپ 6. تهران: طرح نو.
عیوضی، محمدرحیم. 1385. جامعه‌شناسی اپوزیسیون در ایران. تهران: قومس.
فالاچی، اوریانا. 1385. مصاحبه با تاریخ. ترجمه پیروز ملکی. تهران: امیرکبیر.
فردوست، حسین. 1387. ظهور و سقوط سلطنت پهلوی. تهران: اطلاعات.
قوام، عبدالعلی. 1384. چالش‌های توسعه سیاسی. تهران: قومس.
قوام، عبدالعلی.1374. نقد نظریه‌های نوسازی و توسعه سیاسی. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
کاظمی، سید علی‌اصغر. 1376. بحران نوگرائی و فرهنگ سیاسی در ایران معاصر. تهران: قومس.
لاهیجی، عبدالکریم. 1384. حقوق بشر و دولت مصدق: ترازنامه و چشم انداز. در: کشاورز صدر، هوشنگ و حمید اکبری. تجربه مصدق در چشم‌انداز آینده ایران (مجموعه مقالات کنفرانس تجربه دولت مصدق در چشم انداز آینده ایران) (صص. 279-300). مریلند: ای بوکس.
محمدی، علی. 1389. «نقش شاه و دربار در ناکارآمدی دولت‌های سال‌های 1332-1320». مجله  علوم سیاسی. پیش‌شماره 1. صص. 109-128.
مدنی، سید جلال‌الدین. 1378. تاریخ سیاسی معاصر ایران. چاپ 9. قم: دفتر انتشارات اسلامی قم.
مصدق، محمد. 1344. «چگونه جبهه ملی شکل گرفت». خواندنی‌ها. شماره 59. بهمن 1334.
مک لین، ایان. 1387. فرهنگ علوم سیاسی اکسفورد. ترجمه حمید احمدی. تهران: میزان.
مکی، حسین. 1360. کتاب سیاه. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مور، برینگتن. 1375. ریشه‌های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی (ن‍ق‍ش‌ ارب‍اب‌ و ده‍ق‍ان‌ در پ‍ی‍دای‍ش‌ ج‍ه‍ان‌ ن‍و). ترجمه حسین بشیریه. چاپ 2. تهران: مرکز نشر دانشگاهی تهران.
هالیدی، فرد. 1358. دیکتاتوری و توسعه سرمایه‌داری در ایران. ترجمه فضل‌الله نیک آئین. تهران: امیرکبیر.
هانتینگتون، ساموئل. 1370. سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: علم.
هریسون، لارنس و ساموئل هانتینگتون. 1388. اهمیت فرهنگ. ت‍رج‍م‍ه‌ ان‍ج‍م‍ن‌ ت‍وس‍ع‍ه‌ م‍دی‍ری‍ت‌ ای‍ران. تهران: امیرکبیر.
هویدا، فریدون. 1373. سقوط شاه. ت‍رج‍م‍ه‌ ح‌. ا. م‍ه‍ران‌. تهران: اطلاعات.
هیوود، اندرو. 1389. سیاست. ترجمه عبدالرحمن عالم. تهران: نی.
واعظ شهرستانی. نفیسه. 1388 .«تأثیر متغیر شخصیت در فرایند تصمیم‌گیری در سیاست خارجی ایران در واپسین دهه حکومت پهلوی». پژوهشنامه انجمن ایرانی تاریخ. سال 1. شماره 2. صص. 207-248.
ی سو، الوین. 1378. تغییر اجتماعی و توسعه: مروری بر نظریات نوسازی، وابستگی و نظام جهانی. ترجمه محمود حبیبی مظاهری. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
 
References
Abrahamian, Ervand. 1982. Iran Between Two Revolutions. New Jersey: Princeton University Press.
Adler, Alfred. 1991. Individual Psychology in the Shell. Translated by Hasan Zamani, (Persian). Tehran: Tasvir. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/531301
Alam, Amir Asadollah. 1994. My Conversation with King (Persian). 6th ed. Tehran: Tarhe No. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/570267
Arfa, Hassan. 1964. Under Five Shahs. London: John Murray. https://lib1.ut.ac.ir:8443/site/catalogue/377372
Avery, Peter, G. R. G. Hambly and C. Melville. 2008. The Cambridge History of Iran. Vol. 7. Cambridge: Cambridge University Press. https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-iran/5C8E0F5F76CDA01CFBC1505F1612CD48
Avery, Peter. 1992. Modern Iran. vol. 2. 2nd ed Translated by Mohammad Rafie Mehrabadi, (Persian). Tehran: Atayi Publication.  http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/544167
Bakhtiar, Shapour. 2003. Yekrangi. Translated by Mahshid Amirshahi, (Persian). Paris: Khavaran. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/528412
Bashirieh, Hossein. 1996. “Ideology and Political Culture, Ruling Groups in the Pahlavi Period (Persian).” Naqd va Nazar. no. 7. pp. 74-85. https://bit.ly/3bry4xU
Bashirieh, Hossein. 2004. Political Sociology and the Role of Social Forces in Political Life (Persian). Tehran: Ney. https://bit.ly/2Wt6ewO
Chalmers, Johnson. 1966. Revolution and the Social System. Stanford: Hoover Institution on War, Revolution, and Peace, Stanford University.
de Tocqueville, Alexis. 1968. Democracy in America. Translated by Rahmatollah Moghadam, (Persian). Tehran: Zavar. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1705456
Deutsch,karl.1953.Nationalism and Social Communications.New York:Chapmand and Hall.
Diba, Farideh. 2003. My Doughter Farah (Persian). Translated by Elahe Reis Firooz. Tehran: Beh Afarin. http://elib.mui.ac.ir/site/catalogue/21272
Dodd, Clement Henry, et al. 2009. Stages and Factors and Obstacles to Political Growth. Translated by Ezzatollah Foladvand, (Persian). 2nd ed. Tehran: Mahi. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/795551
Elton, Daniel, L. 2001. The History of Iran. London: Greenwood Publishing. https://books.google.com/books?id=AzqbYf9Q_2UC&dq
Eyvazi, Mohammad Rahim. 2006. Opposition Sociology in Iran (Persian). Tehran: Ghoomes. http://www.ghoomes.com/index.php/photos/album/1/photo/379.html
Falaci, Oriana. 2006. Interview with History. Translated by Pirooz Maleki, (Persian). Tehran: Amir Kabir.http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/855884
Fardust, Hossein. 2008. The Rise and Fall of Pahlavi Dynasty: The Memoris of General Hossein Fardous (Persian). Tehran: Ettelaat.
Ghavam, Abdolali. 1995. Critique of Theories of Political Modernization and Development (Persian). Tehran: Shahid Beheshti University Press. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2134750
Ghavam, Abdolali. 2005. Challenges to Political Development (Persian). Tehran: Ghoomes.
Halliday, Fred. 1979. Dictatorship and Development in Iran.  Translated by Fazlollah Nik Ayin, (Persian). Tehran: Amir Kabir. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/550127
Harrison, ‏Lawrence E, and Huntington, Samuel P.  Culture Matters: How Values Shape Human Progress. Translated by Iranain Management Development Assosiation, (Persian). Tehran: Amir Kabir. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1879937
Heywood, Andrew. 2010. Politics (Persian). Translated by Abdolrahman Alam, (Persian). Tehran: Ney. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2010605
Hoveyda, Fereydoun. 1994. The Fall of the Shah. Translated by H, A. Mehran, (Persian). Tehran: Ettelaat. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/524571
Huntington, Samuel. 1991. Political Order in Changing Societies. Translated by Mohsen Salasi. (Persian). Tehran: Nashre Elm. ‎
Kazemi, Ali Asghar. 1997. The Crisis of Modernity and Political Culture in Contemporary Iran (Persian). Tehran: Ghoomes. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/564977
Khamei, Anvar. 2004. The Memories of Dr. Anvar Khamei (Persian). Tehran: Hafteh.
Lahiji, Abdolkarim. 2005. Human Rights and Mossadegh’s Government: Balance and Landscape. In: Edited by Keshavarz Sadr, Houshang, and Hamid Akbari. Proceedings of Mossadegh’s Experience in Iran’s Future Perspective (Proceedings of the Mossadegh Government Experience Conference in Iran’s Future Perspective) (pp. 279-300). (Persian). Maryland: Ibex Publishers. https://books.google.com/books?id=Klz2DQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false
Madani, Jalaladin. 2008. Political Evolution History and Foreign Relation of Iran (Persian). 9th ed. Qom: Qom Islamic Publications Office. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/566509
Maki, Hossein. Black Book (Persian). Tehran: Book Translation and Publishing Company. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/900463
McLean, Iain. 2008. The Concise Oxford Dictionary of Politics. Translated by Hamid Ahmadi, (Persian). Tehran: Mizan.  http://www.mizan-law.ir/Book/Details/395
Mohammadi, Ali. 2010. “The Role of the King and the Court in the Inefficiency of Governments during 1941-1953 (Persian).” Political Science. no. 1. pp. 109-128. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/341673
Moore, Barrington. 1996. Social Oigins of Dictatorship and Democracy. Translated by Hossein Bashirieh. (Persian). Tehran: Nashre Daneshgahi
Mosadegh, Mohammad. 1965. How the Jebhe Melli Was Formed (Persian). Khandaniha. no. 59.
Pahlavi, Mohammad Reza. 1978. Towards a Great Civilization (Persian). Tehran: Pahlavi Library. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1023458
Pahlavi, Mohammad Reza. 2012. Answer to History. 11th ed. Travslated by Hossein Abotorabian, (Persian). Tehran: Zaryab. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/612644
Pahlavi, Mohammadreza. 1971. Mission for My Country (Persian). 3rd ed. Tehran: Book Publishing and Publishing Company. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/869420
Pipes, Daniel. 1998. The Hidden Hand: Middle East Fear of Conspiacy. London: Palgrave Macmillan. https://books.google.com/books?id=9Y3vCgAAQBAJ&dq
Raji, Parviz. 1995. In the Service of the Peacock Throne: The Diaries of the Shahs last Ambassador to London. Translated by H. A. Mehran, (Persian). Tehran: Ettelaat. http://centlib.iums.ac.ir:8800/site/catalogue/141379
Reader Bullard, William. 1983. The Camels Must Go. Translated by Hossein Abotorabian, (Persian). Tehran: Nashre Now. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/511641
Saei, Ahmad. 1997. “The Structure of Underdevelopment (Persian).” Low and Political Science. vol. 38.  no. 1225. pp. 141-164. https://jflps.ut.ac.ir/article_15908.html
Safari, Mohammad Ali. 1992. Pen and Politics (Persian). Tehran: Namak. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/524407
Sanjabi, Karim. 1989. Political Memoirs of Dr. Sanjabi (Persian). London: Jebhe Mellion. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/520294
Sariolghalam, Mahmood. 2011. Iranian Authoritarianism during the Qajar Period (Persian). Tehran: Forozan Rooz. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2456296
Shamsini Ghiasvand, Hasan. 2004. “Pahlavis and Max Weber’s Sultanism (Persian).” Zamaneh. no. 22. pp. 57-63. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/382527
Shils, Edward. 1960. Political Development in the New States. Hague: Mouton. https://books.google.com/books?id=gbKanQAACAAJ&dq
Sperber, Manes. To Analyze the Tyranny, the Misfortune to be Gifted. Translated by Ali Sahebi, (Persian). Tehran:  Roshangaran and Motaleaate Zanan. https://bit.ly/2yJu12J
Tafaghodi Jami, Mohammad. 2008. The Past is the Beacon of the Future (Persian). Tehran: Ghoghnoos. https://bit.ly/3cHmuA0
Tavakoli Nishabori, Nasrollah. 2014. The Memoirs of Nasrollah Tavakoli: The First Chief of Staff of the Iranian Army after the Islamic Revolution (Persian). Maryland: Ibex Publishers. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3779016
Vaez Shahrestani, Nafiseh. 2010. “The Influence of Personality in the Process of Decision Making in the Foreign Policy of Iran during the Last Decade of the Reign of the Second Pahlavi Monarch (Persian).” Cultural History Studies. vol. 1. no.2. pp. 207-248. https://www.magiran.com/paper/1105196?lang=en
Y So, Alvin. 1999. Social Change and Development: Modernization, Dependency, and World-Systems Theories. Translated by Mahmoud Habib Mazaheri, (Persian). Tehran: Research Institute of Strategic Studies.  http://d-lib.atu.ac.ir/site/catalogue/387327
Zabih, Sepehr. 1985. The Mossadegh Era: Roots of the Iranian Revolution. Translated by Mohammad Rafiee Mehrabadi, (Persian). Tehran: Attar. https://bit.ly/3bCOmUo
Zahiri, Alireza. 2000. Pahlavi Era according to Documents (Persian). Qom: Nashre Maaref. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2127692
Zonis, Marvin. 1991. Majestic Failure: The Fall of the Shah. Translated by Esmaeil Zandi and Batol Saeidi, (Persian). Tehran: Ney.